A visually impaired person walking A visually impaired person walking

Erthygl 6: Hawl i gael treial teg

Mae Erthygl 6 yn diogelu’ch hawl i gael treial teg

Mae gennych yr hawl i gael treial neu wrandawiad teg a chyhoeddus os:

  • cewch eich cyhuddo o dramgwydd troseddol a’ch bod yn gorfod mynd i’r llys, neu
  • mae awdurdod cyhoeddus yn gwneud penderfyniad sy’n cael effaith ar eich hawliau neu rwymedigaethau sifil.

Yn y cyd-destun hwn, eich hawliau a rhwymedigaethau sifil yw’r rhai hynny a gydnabyddir mewn meysydd o gyfraith y DU megis cyfraith eiddo, cyfraith gynllunio, cyfraith gontract a chyfraith gyflogaeth.

Mae’n syniad da i gael cyngor pellach os ydych yn ystyried y gallai’r hawl i wrandawiad teg a chyhoeddus fod yn gymwys i’ch achos chi.

Beth yw gwrandawiad teg a chyhoeddus?

Mae gennych hawl i gael gwrandawiad teg a chyhoeddus sy’n:

  • cael ei gynnal o fewn amser rhesymol
  • cael ei wrando gan rywun annibynnol a diduedd sy’n gwneud penderfyniadau
  • rhoi’r holl wybodaeth berthnasol ichi
  • agored i’r cyhoedd (er gellir cau allan y wasg a’r cyhoedd ar gyfer achosion sensitif iawn)
  • caniatáu cynrychiolaeth a chyfieithydd ar y pryd ichi lle mae’n briodol, a
  • cael ei ddilyn gan benderfyniad cyhoeddus.

Hefyd mae gennych yr hawl i esboniad o sut mae’r llys neu’r corff sy’n gwneud penderfyniadau wedi cyrraedd ei benderfyniad.

Pa hawliau sydd gennych mewn treial troseddol?

Mae gennych yr hawl i:

  • gael ei ragdybio eich bod yn ddiniwed tan brofir eich bod yn euog
  • cael gwybod cyn gynted â phosibl am yr hyn y’ch cyhuddir ohono
  • aros yn ddistaw
  • cael digon o amser i baratoi’ch achos
  • cymorth cyfreithiol (cyllid) ar gyfer cyfreithiwr os na allwch fforddio un ac mae angen hyn er mwyn cyflawni cyfiawnder
  • mynychu’ch treial
  • mynediad i’r holl wybodaeth berthnasol
  • cyflwyno’ch ochr chi o’r achos yn y treial
  • cwestiynu’r prif dyst yn eich erbyn a galw tystion eraill, a
  • chael cyfieithydd ar y pryd, os oes arnoch angen un

Rhaid i bawb gael mynediad cyfartal i’r llysoedd o dan y Ddeddf Hawliau Dynol. Mae hyn yn cynnwys hawl i ddwyn achos sifil (achos rhwng unigolion neu sefydliadau), er gellir cyfyngu ar yr hawl hon mewn rhai sefyllfaoedd (gweler isod).

Gweler hefyd yr hawl i ddim cosb heb gyfraith.

A oes unrhyw gyfyngiadau ar yr hawl hon?

Nid yw’r hawl i wrandawiad teg a chyhoeddus yn perthyn bob tro i achosion yn ymwneud â:

  • chyfraith fewnfudo
  • allgludo
  • treth, a
  • hawliau pleidleisio.                                                       

Hefyd nid oes hawl awtomatig i apelio (cais i lys uwch am wrthdroi penderfyniad llys is).

Gellir cyfyngu ar yr hawl i gael mynediad i’r llysoedd, er enghraifft, os ydych yn

  • dal i ddwyn achosion heb deilyngdod
  • colli’r terfyn amser ar gyfer dwyn achos.

Mae prydiau pan yw mynediad i’r cyhoedd a’r wasg yn cael ei wadu i wrandawiad. Gall hyn ddigwydd er budd diogelu:

  • moesau
  • trefn gyhoeddus neu ddiogelwch cenedlaethol
  • plant a phobl ifanc, neu
  • breifatrwydd.

Hefyd efallai bydd y llysoedd yn penderfynu cau allan y cyhoedd neu’r wasg os ydynt yn ystyried nad yw eu presenoldeb er budd cyfiawnder.

Yr hyn mae’r gyfraith yn ei ddweud

Erthygl 6: Hawl i wrandawiad teg a chyhoeddus

1. Wrth benderfynu ei hawliau a rhwymedigaethau sifil neu unrhyw gyhuddiad troseddol yn ei erbyn, mae gan bawb yr hawl i wrandawiad teg a chyhoeddus o fewn amser rhesymol gan dribiwnlys annibynnol a diduedd a sefydlir gan y gyfraith. Cyhoeddir dyfarniad yn gyhoeddus ond efallai caiff y wasg a’r cyhoedd eu cau allan o’r cyfan neu ran o’r treial er budd moesau, trefn gyhoeddus neu ddiogelwch cenedlaethol mewn cymdeithas ddemocrataidd, lle mae’n ofynnol oherwydd buddiannau pobl ifanc neu ddiogelu bywyd preifat y partïon, neu i’r graddau sy’n gwbl angenrheidiol ym marn y llys o dan amgylchiadau arbennig lle byddai cyhoeddusrwydd yn rhagfarnu buddiannau cyfiawnder.

2. Rhagdybir bod pawb a gyhuddir o dramgwydd troseddol yn ddiniwed tan brofir ei fod yn euog yn ôl y gyfraith.

3. Mae gan bawb a gyhuddir o dramgwydd troseddol yr hawliau lleiaf dilynol:

  1. cael ei hysbysu’n ddi-oed, mewn iaith mae e’n ei deall ac yn fanwl, o natur ac achos y cyhuddiad yn ei erbyn
  2. cael digon o amser a chyfleusterau ar gyfer paratoi ei amddiffyniaeth
  3. ei amddiffyn ei hunan yn bersonol neu drwy gymorth cyfreithiol o’i ddewis ei hunan neu, os nad oes ganddo fodd digonol i dalu am gymorth cyfreithiol, iddo ei dderbyn am ddim pan yw buddiannau cyfiawnder yn galw am hynny
  4. holi tystion yn ei erbyn neu drefnu iddynt gael eu holi a chael presenoldeb ac archwiliad o dystion ar ei ran o dan yr un amodau â thystion yn ei erbyn
  5. cael cymorth cyfieithydd ar y pryd am ddim os na all ddeall na siarad yr iaith a ddefnyddir yn y llys.

Achos enghreifftiol - DG v Ysgrifennydd Gwladol dros Waith a Phensiynau (ESA) [2010]

Fe wnaeth DG apelio yn erbyn penderfyniad i wrthod Lwfans Cyflogaeth a Chymorth (ESA) iddo, a gymerwyd wedi archwiliad meddygol. Er bod DG wedi gofyn i Ganolfan Byd Gwaith gysylltu â’i Feddyg Teulu (ei gynrychiolydd enwebedig hefyd), nid aethpwyd at y Meddyg Teulu na weithiwr cymdeithasol DG am dystiolaeth. Ar gam cyntaf y broses annibynnol â’r tribiwnlys (y Tribiwnlys Haen Gyntaf), fe wnaeth DG ildio ei hawl i gyflwyno ei achos yn bersonol mewn gwrandawiad llafar. Roedd y penderfyniad hwn yn seiliedig ar gyngor gan Ganolfan Byd Gwaith. Trafodwyd yr apêl ar bapur a chafodd ei wadu.

Pan wnaeth DG apelio yn erbyn y penderfyniad hwn, penderfynodd yr Uwch Dribiwnlys nad oedd DG wedi cael gwrandawiad teg o’i apêl fel sy’n ofynnol o dan Erthygl 6. Fe wnaeth y penderfyniad hwn gymryd i gyfrif y cyngor gwael gan Ganolfan Byd Gwaith, problemau iechyd meddwl yr hawliwr a methiant yr Adran Gwaith a Phensiynau a’r tribiwnlys fel ei gilyddd i gyfathrebu â’i Feddyg Teulu.

(Cymerwyd crynodeb yr achos o ‘Hawliau dynol, bywydau dynol: canllaw i’r Ddeddf Hawliau Dynol ar gyfer awdurdodau cyhoeddus’. Lawrlwythwch y cyhoeddiad i weld rhagor o enghreifftiau ac astudiaethau achos cyfreithiol sy’n dangos sut mae hawliau dynol yn gweithio mewn ymarfer.)

Diweddarwyd ddiwethaf: 04 May 2016