A visually impaired person walking A visually impaired person walking

Erthygl 5: Hawl i ryddid a diogelwch

Mae Erthygl 5 yn diogelu’ch hawl i ryddid a diogelwch

Mae’n canolbwyntio ar ddiogelu rhyddid unigolion rhag cael eu carcharu’n afresymol, yn hytrach na diogelu diogelwch personol.

Mae gennych hawl i’ch rhyddid personol. Mae hyn yn golygu bod rhaid peidio â’ch carcharu na’ch cadw heb reswm da.

Os cewch eich arestio, mae’r Ddeddf Hawliau Dynol yn mynnu bod gennych yr hawl i:

  • gael gwybod yn yr iaith rydych yn ei deall pam rydych wedi’ch arestio a pha gyhuddiadau rydych yn eu hwynebu
  • cael mynd i’r llys yn ddi-oed
  • cael mechnïaeth (rhyddhad dros dro tra bod proses y llys yn parhau), yn amodol ar amodau penodol
  • cael treial o fewn amser rhesymol
  • mynd i’r llys i herio’ch carchariad os ydych yn ystyried ei fod yn anghyfreithlon
  • cael iawndal os ydych wedi’ch cadw’n anghyfreithlon.

A oes unrhyw gyfyngiadau ar yr hawl hon?

Mae amgylchiadau penodol lle gall awdurdodau cyhoeddus eich cadw cyhyd â’u bod yn gweithredu o fewn y gyfraith. Mae hyn yn gymwys, er enghraifft, os:

  • rydych wedi’ch cael yn euog o drosedd ac wedi’ch anfon i’r carchar
  • nad ydych wedi gwneud rhywbeth mae llys wedi’ch gorchymyn i’w wneud
  • mae amheuon rhesymol eich bod wedi cyflawni trosedd, mae rhywun yn ceisio eich atal rhag cyflawni trosedd neu maent yn ceisio eich atal rhag rhedeg i ffwrdd o drosedd
  • mae gennych gyflwr iechyd meddwl sy’n golygu bod angen eich cadw
  • rydych yn gallu lledaenu clefyd heintus
  • rydych yn ceisio dod i mewn i’r wlad yn anghyfreithlon, ac
  • rydych yn mynd i gael eich allgludo neu estraddodi (cael eich anfon i wlad lle rydych wedi’ch cyhuddo o gyflawni trosedd).

Defnyddio’r hawl hon - enghreifftiau

Roedd Steven, dyn ifanc ag awtistiaeth, angen gofal dros dro tra oedd ei dad yn sâl. Roedd y tad yn rhagdybio y byddai ei fab yn aros yn ei gartref gofal seibiant arferol, ond lleolodd y cyngor lleol Steven mewn uned arbenigol oherwydd pryderon ynghylch ei ymddygiad. Roedd ei dad yn disgwyl y byddai hwn yn symudiad dros dro ac y byddai Steven yn dychwelyd adref o fewn wythnosau. Pan wnaeth y cyngor fynnu ar ei gadw yn yr uned am gyfnod hwy, fe wnaeth ei dad herio’r penderfyniad hwn. Roedd Steven wedi’i gadw yn yr uned am flwyddyn bron pan wnaeth y Llys Gwarchod (llys arbenigol yn yr Uchel Lys sy’n delio â phroblemau ynghylch pobl sydd â diffyg gallu meddyliol i wneud penderfyniadau drostynt eu hunain) ddyfarnu bod y cyngor wedi torri ar ei hawliau Erthygl 5 ac wedi’i amddifadu o’i ryddid yn anghyfreithlon. Fe wnaeth y gorchymyn llys alluogi Steven i ddychwelyd adref.

(Parthed Steven Neary; LB Hillingdon v Steven Neary (2011) EWHC 1377 (COP))

Yr hyn mae’r gyfraith yn ei ddweud

Erthygl 5: Hawl i ryddid

1. Mae gan bawb yr hawl i ryddid a diogelwch personol. Ni chaiff neb ei amddifadu o’i ryddid ac eithrio yn yr achosion dilynol ac yn unol â gweithdrefn a ragnodir gan y gyfraith:

  • cadw person yn gyfreithlon wedi iddo gael ei gollfarnu gan lys cymwys
  • arestio neu gadw person am beidio â chydymffurfio â gorchymyn cyfreithlon llys neu er mwyn sicrhau y cyflawnir unrhyw rwymedigaeth a ragnodir gan y gyfraith
  • arestio neu gadw person yn gyfreithlon at ddiben ei ddwyn gerbron awdurdod cyfreithlon cymwys oherwydd amheuon rhesymol ei fod wedi cyflawni trosedd neu pan ystyrir yn rhesymol bod angen hyn er mwyn ei atal rhag cyflawni trosedd neu rhag ffoi wedi gwneud hynny
  • cadw plentyn dan oed trwy orchymyn cyfreithlon at ddiben goruchwyliaeth addysgol neu ei gadw’n gyfreithlon at ddiben ei ddwyn gerbron yr awdurdod cyfreithlon cymwys
  • cadw personau’n gyfreithlon er mwyn atal lledaeniad clefydon heintus, personau â meddwl bregus, alcoholigion, neu bobl sy’n gaeth i gyffuriau neu grwydriaid
  • arestio neu gadw person yn gyfreithlon er mwyn ei atal rhag cael myndiad heb awdurdod i’r wlad neu berson mae achos yn cael ei ddwyn yn ei erbyn â golwg ar ei allgludo neu ei estraddodi.

2. Caiff pawb sy’n cael ei arestio ei hysbysu’n ddi-oed, mewn iaith mae e’n ei deall, o’r rhesymau am ei arestio ac o unrhyw gyhuddiad yn ei erbyn.

3. Caiff pawb sy’n cael ei arestio neu ei gadw yn unol â darpariaethau paragraff 1(c) o’r Erthygl hon ei ddwyn yn ddi-oed gerbron barnwr neu swyddog arall a awdurdodir gan y gyfraith i ymarfer pŵer barnwrol a bydd ganddo hawl i dreial o fewn amser rhesymol neu i gael ei ryddhau tra’n aros am dreial. Efallai bydd amodau ar y rhyddhad ynghylch gwarantau y bydd yn ymddangos ar gyfer treial.

4. Bydd gan bawb sy’n cael ei amddifadu o’i ryddid trwy gael ei arestio neu ei gadw hawl i ddwyn achos lle penderfynir cyfreithlondeb ei garchariad yn gyflym gan lys a gellid gorchymyn ei ryddhad os nad yw’r carchariad yn gyfreithlon.

5. Bydd gan bawb sydd wedi dioddef cael ei arestio neu ei gadw yn groes i ddarpariaethau’r Erthygl hon hawl orfodadwy i gael iawndal.

Diweddarwyd ddiwethaf: 04 May 2016