A visually impaired person walking A visually impaired person walking

Erthygl 14: Diogelu rhag gwahaniaethu

Mae Erthygl 14 yn mynnu bod rhaid i’r holl hawliau a rhyddidau a gyflwynir yn y Ddeddf gael eu diogelu a’u gweithredu heb wahaniaethu

Mae gwahaniaethu’n digwydd pan ydych yn cael eich trin yn llai ffafriol na pherson arall mewn sefyllfa debyg ac na all y driniaeth hon gael ei chyfiawnhau’n wrthrychol a rhesymol. Hefyd gall gwahaniaethu ddigwydd os ydych yn cael eich anfanteisio trwy gael eich trin yn yr un ffordd â pherson arall pan yw eich amgylchiadau’n wahanol (er enghraifft os ydych yn anabl neu’n feichiog).

Mae’n bwysig deall nad yw’r Ddeddf Hawliau Dynol yn eich diogelu rhag gwahaniaethu ym mhob maes o’ch bywyd – mae deddfau eraill sy’n cynnig diogelu mwy cyffredinol, megis Deddf Cydraddoldeb 2010.

Yr hyn mae’r Ddeddf yn ei wneud mewn gwirionedd yw eich diogelu rhag gwahaniaethu o ran mwynhau’r hawliau dynol hynny a gyflwynir yn y Confensiwn Ewropeaidd ar Hawliau Dynol. Mae Erthygl 14 wedi’i seilio ar yr egwyddor graidd ein bod ni i gyd, ta waeth pwy ydym mi, yn mwynhau’r un hawliau dynol ac y dylem gael mynediad cyfartal iddynt.

Nid yw’r diogelu yn erbyn gwahaniaethu yn y Ddeddf Hawliau Dynol yn ‘sefyll ar ei hunan’. Er mwyn dibynnu ar yr hawl hon, mae’n rhaid ichi ddangos bod gwahaniaethu wedi effeithio ar eich mwynhad o un neu ragor o’r hawliau eraill yn y Ddeddf. Fodd bynnag, nid oes angen ichi brofi bod yr hawl ddynol arall hon wedi’i thorri mewn gwirionedd.

Pa fath o wahaniaethu mae’r Ddeddf yn eich diogelu rhagddo?

Mae’r Ddeddf Hawliau Dynol yn ei wneud yn anghyfreithlon i wahaniaethu ar ystod eang o seiliau gan gynnwys ‘rhyw, hil, lliw, iaith, crefydd, barn wleidyddol neu farn arall, tarddiad cenedlaethol neu gymdeithasol, cysylltiad â lleiafrif cenedlaethol, eiddo, genedigaeth neu statws arall’.

Mae’r gyfraith achos mewn cysylltiad â’r hawl hon wedi dangos bod y term ‘statws’ yn cynnwys cyfeiriadedd rhywiol, anghyfreithlondeb, statws priodasol, aelodaeth undeb llafur, statws trawsrywiol a charchariad. Hefyd gellir ei defnyddio i herio gwahaniaethu ar sail oed neu anabledd.

A yw’r hawl yn cwmpasu gwahaniaethu anuniongyrchol?

Mae’r llysoedd hefyd wedi dyfarnu bod y diogelwch hawliau dynol rhag gwahaniaethu’n cynnwys gwahaniaethu anuniongyrchol. Mae hyn yn digwydd pan yw rheol neu bolisi, sydd yn ôl y dyb yn gymwys i bawb yn gyfartal, mewn gwirionedd yn peri anfantais i un grŵp neu ragor. Er enghraifft, gallai gofyniad i bob cyflogai fod yn fwy na chwe throedfedd o ran taldra fod yn wahaniaethu anuniongyrchol. Bydd menywod a rhai pobl anabl dan anfantais ac er mwyn ei gyfiawnhau byddai angen i hwn fod yn ofyniad llym am y swydd.

Defnyddio’r hawl hon - enghraifft

Fe wnaeth cwpl hoyw ddefnyddio’r diogelwch gwrth-wahaniaethu yn y Ddeddf yn llwyddiannus i dderbyn yr un triniaeth â chwpl heterorywiol mewn cysylltiad â’r rheolau ar etifeddu tenantiaeth eiddo.

Yr hyn mae’r gyfraith yn ei ddweud

Erthygl 14: Gwahardd gwahaniaethu

Sicrheir y mwynhad o’r hawliau a rhyddidau a gyflwynir yn y Confensiwn Ewropeaidd ar Hawliau Dynol heb wahaniaethu ar unrhyw sail megis rhyw, hil, lliw, iaith, crefydd, barn wleidyddol neu farn arall, tarddiad cenedlaethol neu gymdeithasol, cysylltiad â lleiafrif cenedlaethol, eiddo, genedigaeth neu statws arall.

Achos enghreifftiol - R (L ac eraill) v Cyngor Dinas Manceinion ac achos arall [2001]

Roedd Cyngor Dinas Manceinion yn talu lwfansau is i ofalwyr maeth a oedd yn aelodau teulu, o gymharu â gofalwyr oedd yn gofalu am blant nad oedd yn perthyn iddynt. Fe wnaeth dau deulu â phlant maeth o’u teuluoedd eu hunain honni bod y cyfraddau mor annigonol eu bod yn gwrthdaro â lles y plant. Hefyd fe wnaethant ddadlau bod y cyfraddau’n wahaniaethol; roedd methiant y cyngor i seilio cyfrifiadau ar anghenion ariannol y teuluoedd yn dangos nad oeddynt wedi ystyried y risg bosibl i hawliau Erthygl 8 (hawl i barch am fywyd preifat a theuluol). Dyfarnodd y llys fod Erthygl 8 yn gorfodi’r awdurdod lleol i gymryd ‘yr holl gamau positif priodol’ i alluogi plant i fyw gyda’u teuluoedd, oni bai fod eu lles mewn perygl. Roedd talu lwfans maeth yn syrthio o fewn y dyletswyddau positif hyn ac ni ddylid ei wneud mewn modd gwahaniaethol. Roedd gwahaniaeth anghymesur wedi bod o ran triniaeth ar sail ‘statws teuluol’, yr hyn roedd y cyngor wedi methu ei gyfiawnhau. Roedd hyn yn golygu bod y polisi’n mynd yn groes i Erthygl 8 ac Erthygl 14.

Gweler y cyhoeddiad ‘Hawliau dynol, bywydau dynol: canllaw i’r Ddeddf Hawliau Dynol ar gyfer awdurdodau cyhoeddus’ i weld rhagor o enghreifftiau ac astudiaethau achos cyfreithiol sy’n dangos sut mae hawliau dynol yn gweithio mewn ymarfer.

Diweddarwyd ddiwethaf: 04 May 2016