Cefndir i’r ymchwiliad gofal cartref

Trosolwg

Ar 10 Tachwedd 2010 lansiodd y Comisiwn Cydraddoldeb a Hawliau Dynol Ymchwiliad Ffurfiol gan ddefnyddio’i bwerau o dan Adran 16 Deddf Cydraddoldeb 2006. Edrychodd yr Ymchwiliad ar effeithiolrwydd y system gofal a chymorth yn Lloegr wrth amddiffyn a hybu hawliau dynol pobl hŷn (65 oed a hŷn) yn gofyn am neu’n cael gofal a chymorth yn eu cartrefi. Cawsom ystod o dystiolaeth wedi’i chyflwyno gan amryw o ofalwyr, sefydliadau pobl hŷn a’u teuluoedd.

Mae’r ymchwiliad yn rhan o waith ehangach ar hawliau dynol, ac yn bwydo’n uniongyrchol i’n Hadolygiad Hawliau Dynol yng Nghymru a Lloegr, a’n cyflwyniad i Adolygiad Cyfnodol Cyffredinol y Cenhedloedd Unedig (yn Saesneg) ynglŷn â pherformiad y DU ar hawliau dynol.

Pam wnaethom ni ymgymryd â’r ymchwiliad

Mae risgiau sylweddol i hawliau dynol pobl hŷn sydd angen neu’n cael gofal a chymorth yn eu cartrefi. Eto, mae dyletswyddau a chyfrifoldebau’r rhai sy’n darparu, comisiynu, ariannu neu reoleiddio’r system gofal a chymorth i ddiogelu a hybu hawliau dynol yn aneglur i ddweud y lleiaf.

Canolbwyntiodd yr ymchwiliad hwn ar effeithiolrwydd y system gofal a chymorth yn Lloegr i ddiogelu a hybu hawliau dynol pobl hŷn sydd angen neu’n cael gofal a chymorth yn eu cartrefi. Ei nod oedd darparu eglurder a hyder i bawb sydd â hawliau a chyfrifoldebau bod hawliau dynol yn cael eu diogelu’n gynhwysfawr ac yn gadarn.

Ymchwiliodd yr ymchwiliad i brofiadau, ac o ganlyniad yr hyder, yn y system i ddiogelu hawliau dynol pobl hŷn a’u teuluoedd. Archwiliodd rwymedigaethau grwpiau gwahanol, gan gynnwys darparwyr gofal, awdurdodau lleol, y Comisiwn Ansawdd Gofal a llywodraeth ganolog.

Edrychodd yn benodol ar a oedd rhwymedigaethau’n cael eu cyflawni’n effeithiol yng nghyswllt y diwygiadau i’r system gofal a chymorth a thystiolaeth o arfer dda yn y maes hwn. Yn olaf, edrychodd ar yr achos o blaid newid deddfwriaethol i sicrhau bod hawliau dynol pobl hŷn sy’n agored i niwed yn cael eu diogelu’n gynhwysfawr a chaled.

Dechreuodd yr Ymchwiliad ym mis Tachwedd 2010 a chyhoeddodd eu casgliadau a’u hargymhellion ym mis Tachwedd 2011 a chafodd canllaw i ddefnyddwyr gofal cartref ei gyhoeddi ym mis Tachwedd 2012.

Cefndir yr ymchwiliad

Mae natur gofal cymdeithasol yn newid yn gyflym gyda mwy o bwyslais ar wasanaethau a dewisiadau sy’n canolbwyntio ar yr unigolyn. Mae’r rhan fwyaf o wasanaethau gofal cymdeithasol yn cael eu cyflenwi eisoes gan asiantaethau’r sector preifat, naill ai drwy gontract ag awdurdodau lleol neu’n uniongyrchol ag unigolion drwy gymysgfa o arian cyhoeddus a phreifat.

Mae’r we gymhleth hon o drafodion yn cael ei chyfuno â dehongliad barnwrol cul o ran ystyr ‘awdurdod cyhoeddus’ o dan y Ddeddf Hawliau Dynol. Mae’r cyfuniad hwn wedi creu darlun dyrys o ran dyletswyddau a rhwymedigaethau’r amrywiol grwpiau yn ymwneud â pharchu, diogelu a hybu hawliau dynol. Ymhellach, mae nifer cynyddol o drafodion gofal yn debygol o ddigwydd ar ymylon neu hyd yn oed y tu allan i ofal a gaiff ei reoleiddio. Mae yna bosibilrwydd bod y trafodion hyn y tu hwnt i rwymedigaethau hawliau dynol presennol y Wladwriaeth. Hefyd, rydym yn gweld gwasanaethau broceriaeth a marchnata gofal ar-lein yn codi sy’n anelu at bobl yn pwrcasu gofal cymdeithasol â naill ai ‘cyllidebau unigol’ neu arian preifat. Mae’r gwasanaethau marchnata a broceriaeth gyfredol hyn yn gwbl y tu allan i’r system rheoleiddio heb y moddau i fonitro ansawdd y cyngor a’r gwasanaeth y maent yn eu cynnig. Mae’r Llywodraeth, hyd yn oed, am gyflymu’r newid ymhellach. Er bod llawer o fuddiannau posibl gan ofal a chymorth sy’n canolbwyntio ar yr unigolyn, mae’n troedio tir newydd. Mae pryderon y gall diogelwch hawliau dynol (a materion eraill) syrthio rhwng y bylchau.

O ystyried natur a chyflymder y newidiadau hyn, mae’n bwysig sicrhau bod y systemau deddfwriaethol, rheoleiddiol a rheoli ansawdd sydd gennym yn eu lle yn gallu dygymod â hwy, a bod yr elfennau ynddynt yn sicrhau bod hawliau dynol yn cael eu diogelu’n llwyr. Mae’r Comisiwn Cydraddoldeb a Hawliau Dynol yn gwybod bod amheuon sylweddol o ran ai hyn yw’r sefyllfa – a bod ystod eang o randdeiliaid yn rhannu’r un amheuon, gan gynnwys y rhai sy’n cynrychioli pobl hŷn a’u teuluoedd, gweithwyr gofal, y Cydbwyllgor ar Hawliau Dynol a rhai o’r cyrff rheoleiddiol eu hunain.

Nid yw’r diwygiadau ym maes gofal cymdeithasol yn unigryw. Cafwyd cyffelyb ym meysydd eraill gwasanaethau cyhoeddus. Bydd yr Ymchwiliad yn cynorthwyo’r Comisiwn ag eraill, gan gynnwys y llywodraeth, i ddeall goblygiadau diwygiad o’r fath i ddiogelwch hawliau dynol.

Diweddarwyd ddiwethaf: 15 Jun 2021