A visually impaired person walking A visually impaired person walking

Erthygl 2: Hawl i Fywyd

Mae Erthygl 2 yn diogelu’ch hawl i fywyd.

Mae hyn yn golygu na all unrhyw un – gan gynnwys y llywodraeth – geisio rhoi terfyn ar eich bywyd. Hefyd mae’n golygu y dylai’r llywodraeth gymryd mesurau priodol i warchod bywyd trwy wneud deddfau i’ch diogelu ac, o dan rai amgylchiadau, trwy gymryd camau i’ch diogelu os yw eich bywyd mewn perygl. Hefyd dylai awdurdodau cyhoeddus ystyried eich hawl i fywyd wrth wneud penderfyniadau a allai’ch rhoi mewn perygl neu a allai effeithio ar eich disgwyliad oes.

Os bydd aelod o’ch teulu’n marw o dan amgylchiadau sy’n ymwneud â’r wladwriaeth, efallai bydd gennych yr hawl i gael ymchwiliad. Hefyd mae’n ofynnol i’r wladwriaeth ymchwilio i farwolaethau amheus a marwolaethau yn y ddalfa.

Mae’r llysoedd cadarnhau nad yw’r hawl i fywyd yn cynnwys hawl i farw.

Ar wahân, mae’r Ddeddf Hawliau Dynol yn datgan bod y gosb farwolaeth yn anghyfreithlon yn y DU (Protocol 13, Erthygl 1).

A oes unrhyw gyfyngiadau ar yr hawl hon?

Yn aml cyfeirir at Erthygl 2 fel ‘hawl absoliwt’. Mae’r rhain yn hawliau na all y wladwriaeth byth ymyrryd â hwy. Fodd bynnag, mae sefyllfaoedd pan nad yw’n gymwys.

Er enghraifft, ni thorrir ar hawl person i fywyd os byddant yn marw pan fydd awdurdod cyhoeddus (megis yr heddlu) yn defnyddio grym angenrheidiol i:

  • eu hatal rhag cyflawni trais angyfreithlon
  • gwneud arestiad cyfreithlon
  • eu hatal rhag dianc o garchariad cyfreithlon, a
  • rhoi terfyn ar derfysg neu wrthryfel.

Wrth gwrs, hyd yn oed o dan yr amgylchiadau hyn, rhaid i’r grym a ddefnyddir fod yn hanfodol ac yn gwbl gymesur. Mae grym yn ‘gymesur’ pan yw’n briodol a heb fod yn fwy na sydd ei angen i drafod y broblem dan sylw.

Nid yw’r rhwymedigaeth bositif ar y wladwriaeth i ddiogelu bywyd person yn absoliwt. Oherwydd adnoddau cyfyng, efallai na fydd y wladwriaeth yn gallu cyflawni’r rhwymedigaeth hon bob tro. Gallai hyn olygu, er enghraifft, na fydd rhaid i’r wladwriaeth ddarparu cyffuriau achub bywyd i bawb o dan yr holl amgylchiadau.

Defnyddio’r hawl hon - enghraifft

Fe wnaeth gweithiwr cymdeithasol o’r tîm trais domestig mewn awdurdod lleol ddefnyddio dadleuon ynghylch hawliau dynol i gael llety newydd ar gyfer menyw a’i theulu mewn perygl o niwed difrifol gan gyn-bartner treisgar. Fe wnaeth hi seilio ei hachos ar rwymedigaeth yr awdurdod lleol i ddiogelu hawl y teulu i fywyd a’r hawl i beidio â chael eu trin mewn ffordd greulon neu ddiraddiol.

(Darparwyd yr enghraifft gan Sefydliad Hawliau Dynol Prydain)

Yr hyn mae’r gyfraith yn ei ddweud

Erthygl 2: Hawl i fywyd

1. Caiff hawl pawb i fywyd ei diogelu gan y gyfraith. Ni fydd unrhyw un yn cael ei amddifadu o’i fywyd yn fwriadol ac eithrio wrth weithredu dedfryd llys yn dilyn ei gollfarn am drosedd mae’r gyfraith yn darparu’r gosb amdano.

2. Nid ystyrir bod amddifadu o fywyd wedi’i gyflawni yn groes i’r Erthygl hon pan yw’n digwydd o ganlyniad i’r defnydd o rym nad yw’n fwy na’r hyn sy’n gwbl angenrheidiol:
 

  • wrth amddiffyn unrhyw berson rhag trais anghyfreithlon
  • er mwyn cyflawni arestiad cyfreithlon neu i atal person sydd yn y ddalfa’n gyfreithlon rhag dianc, a
  • mewn gweithred a gymerir yn gyfreithlon at ddiben gwastrodi terfysg neu wrthryfel.

Sylwer: Gweler Erthygl 1 Protocol 13 am y geiriau yn y Ddeddf sy’n gwneud y gosb farwolaeth yn anghyfreithlon yn y DU.

Achos enghreifftiol - Pretty v y Deyrnas Unedig [2002]

Roedd menyw oedd yn dioddef gan glefyd dirywiol heb iachâd eisiau rheoli pryd a sut byddai hi’n marw. I osgoi marwolaeth anurddasol, roedd hi eisiau i’w gŵr ei helpu i gymryd ei bywyd. Ceisiodd hi sicrwydd na fyddai ef yn cael ei erlyn, ond penderfynodd Llys Hawliau Dynol Ewrop nad yw’r hawl i fywyd yn creu hawl i ddewis marwolaeth yn hytrach na bywyd. Roedd yn golygu nad oedd hawl i farw trwy law trydydd person neu â chymorth awdurdod cyhoeddus.

(Cymerwyd crynodeb yr achos o ‘Hawliau dynol, bywydau dynol: canllaw i’r Ddeddf Hawliau Dynol ar gyfer awdurdodau cyhoeddus’. Lawrlwythwch y cyhoeddiad i weld rhagor o enghreifftiau ac astudiaethau achos cyfreithiol sy’n dangos sut mae hawliau dynol yn gweithio mewn ymarfer.)

Diweddarwyd ddiwethaf: 24 Feb 2018