Rhyddid i lefaru i’w amddiffyn yn y brifysgol

Cyhoeddwyd: 02 Feb 2019

Cafodd canllaw newydd, a fydd yn amddiffyn rhyddid cyfreithiol i lefaru a grymuso myfyrwyr a phrifysgolion, ei ddatgelu gan ddeg sefydliad blaenllaw i sicrhau bod campysau o hyd yn parhau’n fforwm ar gyfer ymchwil agored a chadarn.

Bu’r Comisiwn Cydraddoldeb a Hawliau Dynol yn gweithio ar y cyd â sefydliadau blaenllaw o ar draws y sector i lunio canllaw newydd i’w ddefnyddio gan bob sefydliad ac undeb y myfyrwyr, gan arddangos ymrwymiad y sector i gynnal rhyddid mynegiant.

Y canllaw hwn yw’r tro cyntaf y cafodd hawliau a rhwymedigaethau cyfreithiol ynghylch rhyddid i lefaru eu diffinio mor drefnus, gan rymuso sefydliadau, undebau myfyrwyr ac unigolion i sefyll o blaid rhyddid i lefaru a chreu strwythur iddynt weithio gyda’i gilydd. Mae’n egluro’r achlysuron cyfyngedig pan ellir cyfyngu’r rhyddid i lefaru’n gyfreithlon, gan ei ganiatáu i ffynnu ar gyfer myfyrwyr presennol a’r cenedlaethau yn y dyfodol.

Cytunodd arweinyddion y sector i greu canllaw newydd  yn ystod  uwchgynhadledd rhyddid i lefaru’r Adran Addysg ym mis Mai 2018, ac f’ei luniwyd gan y Comisiwn Cydraddoldeb a Hawliau Dynol, gyda mewnbwn gan Undeb Cenedlaethol y Myfyrwyr, Universities UK, y Comisiwn Elusen dros Gymru a Lloegr, y Swyddfa Myfyrwyr, Independent HE, GuildHE, y Comisiwn ar gyfer Gwrthsefyll Eithafiaeth a’r Swyddfa Gartref.

Meddai David Isaac, Cadeirydd y Comisiwn Cydraddoldeb a Hawliau Dynol: 

“Mae rhyddid mynegiant a chyfnewid barnau gwahanol heb erledigaeth neu ymyrraeth yn ganolog i’n democratiaeth ac yn rhan hanfodol o addysg uwch. Mae cynnal trafodaethau agored, heriol yn hytrach na thawelu barnau’r sawl nad ydym yn cytuno â nhw yn helpu i feithrin goddefgarwch ac yn mynd i’r afael â rhagfarn a gwahaniaethu.

Gwna ein canllaw’n eglur y dylid cynnal y rhyddid i lefaru ym maes addysg uwch ar bob cyfle a dylid ei gyfyngu’n unig ond pan fo gofid diogelwch dilys neu’n mae’n gyfystyr ag ymddygiad anghyfreithlon.”

Meddai’r Gweinidog dros Brifysgolion, Chris Skidmore:

“Mae’r rhyddid i lefaru yn werth annatod i’r annibyniaeth a’r arloesedd sydd yn ymgorffori’r sector addysg uwch yn y DU, gan fegino meddwl academaidd a herio anghyfiawnder. Symbol yw’r canllaw hwn o ymrwymiad y sector i amddiffyn y rhyddid i lefaru.

“Darpara’r canllaw fframwaith eglur i sefydliadau ac undebau myfyrwyr i’w ddilyn, ac mae’n darparu eglurder ychwanegol ar fater cynhenus iaith casineb. Amlinella hefyd feincnod clir o arfer da ynhylch sut y gall y sefydliadau hyn gydweithio i hwyluso a chynnal y ryddid i lefaru, ochr yn ochr â gofynion eraill megis Dyletswydd Prevent, sy’n gofyn i sefydliadau addysg uwch i ddiogelu staff a myfyrwyr rhag cael eu tynnu i derfysgaeth.

“Rwy am ddiolch i’r CCHD a phob un o’r sefydliadau a gyfranogodd am eu gwaith ar y cyd i wneud y llwyddiant hanfodol hwn yn bosib.”

 Meddai Alistair Jarvis, Prif Weithredwr yn Universities UK:

“Mae prifysgolion wedi’u hymrwymo’n llwyr i hybu ac amddiffyn y rhyddid i lefaru. Bydd prifysgolion yn cynnal miloedd o ddigwyddiadau bob blwyddyn – ymysg poblogaeth myfyrwyr o fwy na dwy filiwn – ac aiff y rhan fwyaf o’r rhain heibio heb helynt.

 “Er nad oes prin dystiolaeth o broblem systematig o ran rhyddid i lefaru mewn prifysgolion, mae dyletswydd gyfreithiol ar y sector addysg uwch i sicrhau rhyddid i lefaru o fewn y gyfraith ac mae’n bwysig bod prifysgolion yn adolygu’u hymagwedd yn barhaus.

 “Darpara’r canllaw newydd hwn becyn cymorth defnyddiol a fydd yn helpu prifysgolion i gydbwyso’r gofynion niferus a osodir arnynt, gan gynnwys cyfrifoldebau diogelu myfyrwyr, ac mae hefyd yn ategu’u hymdrechion sylweddol i gynnal y rhyddid i lefaru.”

 Meddai Is-lywydd Addysg Uwch yr NUS, Amatey Doku:

“Canfu’r Cyd Bwyllgor ar Hawliau Dynol yn y Senedd nad oedd problem eang ynghylch y rhyddid i lefaru mewn prifysgolion, ac roedd materion megis cymhlethdod rheoleiddiol neu fiwrocratiaeth a hunan sensoriaeth a soniwyd amdano ar sail y Ddyletswydd Prevent yr un mor ofidus â’r lleiafrif bach o achosion a gaiff eu henwi dro ar ôl tro yn y cyfryngau.

“Mae’n ofynnol i undebau myfyrwyr sicrhau y caiff rhyddid mynegiant ei gynnal o fewn y gyfraith: maent yn hen law ar wneud felly ac maent yn cefnogi miloedd ar filoedd o ddigwyddiadau bob blwyddyn. Fodd bynnag, fel y noda’r canllaw yn briodol, nid yw’r hawl i ryddid mynegiant yn absoliwt ac mae rhaid i undebau myfyrwyr a phrifysgolion gydbwyso’r hawl honno gyda dyletswyddau cyfreithiol eraill. Roeddem yn falch o gymryd rhan yn y broses ddrafftio er mwyn helpu nodi lle gall dryswch godi a chwalu rhai o’r mythau cyffredin ynghylch gweithrediadau undebau myfyrwyr.

“Gobeithio na gaiff y canllaw hwn ei ddarllen gan brifysgolion ac undebau myfyrwyr yn unig ond gan unrhyw un sydd am ddeall a sylwi ar y rhyddid i lefaru ym maes addysg uwch – fel y bydd y drafodaeth yn y dyfodol yn un gwybodus a chytbwys, heb unrhyw gamddealltwriaeth na gorliwiad.”

Meddai Dr David Llewellyn, Cadeirydd GuildHE a Dirprwy Ganghellor, Prifysgol Harper Adams,

"Mae sefydliadau addysg uwch yn arwyr y rhyddid i lefaru, mannau y gall syniadau a safbwyntiau - hyd yn oed y rheini y gallai rhai pobl eu gweld yn rhai sarhaus – gael eu trafod a’u herio’n gadarn. Rhaid i’n staff, ac eraill sy’n cyfrannu at ein gweithgareddau addysgol ac ymchwil, allu ystyried materion cynhennus yn agored. Rhaid i ni hefyd allu gweithio gyda myfyrwyr i feithrin eu gallu i ddadansoddi’n feirniadol yr hyn a ddywedir, i gloriannu trafodaethau gwahanol ac i gyfrannu at y ddadl. Dyna pam rydym yn croesawu’r canllaw hwn, a fydd yn darparu eglurdeb gwell ar yr hawliau a’r rhwymedigaethau ar gyfer y rhyddid i lefaru, yn enwedig ym meysydd fel y cydbwysedd rhwng ein hymrwymiad i’r rhyddid i lefaru a deddfwriaeth i atal radicaleiddio."

Meddai Sir Michael Barber, cadeirydd y Swyddfa dros Fyfyrwyr:

“Rwy’n croesawu’r canllaw pwysig ac amserol hwn. Un o’n hoff werthoedd mwyaf yw’r rhyddid i lefaru, a dylai’n system addysg uwch fod ar flaen y gad wrth ei hybu a’i hamddiffyn. Rhan allweddol o brofiad addysg uwch o ansawdd uchel yw caniatau myfyrwyr i wynebu a dadlau barnau a ffyrdd o feddwl a allai fod yn wahanol i’w ffordd nhw ei hunain. Sicrha’r canllaw hwn fod prifysgolion ac undebau myfyrwyr yn glir am eu cyfrifoldebau, gan eu caniatau i sicrhau bod ein system addysg uwch yn parhau’n fan lle bo trafodaeth angerddol ond sifil yn ffynnu.”

Meddai Alex Proudfoot, Prif Weithredwr IHE:

“Mae’r rhyddid i lefaru yn gynhwysyn hanfodol ein sector a’n cymdeithas sifil, ond nid yw’r brifysgol annibynnol gymharol yn debyg iawn i’r ddelwedd emosiynol danllyd o addysg uwch fel maes brwydr ar gyfer gwleidyddiaeth hunaniaeth. Mae ein haelodau’n canolbwyntio’n ormodol ar ddarparu amgylchedd dysgu proffesiynol sy’n cefnogi myfyrwyr o gefndiroedd gwahanol i fanteisio i’r eithaf ar eu galluoedd, ond maent eto i weld unrhyw broblemau gyda ryddid mynegiant.

“Mae hwn yn faes cyfraith ddyrys i’n haelodau. Er bod gan bob sefydliad sy’n cofrestru gyda’r Swyddfa dros Fyfyrwyr ddyletswydd i amddiffyn y rhyddid i lefaru, mae’r rheini heb gyllid grant cyhoeddus yn ddarostyngedig i fframwaith deddfwriaethol gwahanol, a byddant yn croesawu’r canllaw cynhwysfawr a hygyrch hwn ar sut i reoli’u cyfrifoldebau cyfreithiol.

“Dylai’r canllaw amserol hwn helpu prifysgolion a cholegau annibynnol i lywio drwy’r fiwrocratiaeth bresennol, gan gydbwyso unrhyw risgiau canfyddedig i ryddid mynegiant â’u cyfrifoldebau o dan Prevent. Mewn cyfnod pan fo baich rheoleiddio’n cynyddu, mae’n bwysig y caiff unrhyw reolau yn y maes hwn eu profi’n gadarn i sicrhau cymesuredd i’r sefydliadau bach ac isel eu risg yn ein haelodaeth."

Meddai’r Gweinidog Diogelwch, Ben Wallace:

“Mae’r rhyddid i lefaru yn hanfodol bwysig i’n democratiaeth, a dylai prifysgolion ac undebau myfyrwyr barhau i fod yn amgylchedd lle gall pobl drafod a rhannu safbwyntiau gwahanol.

 “Mae’r ddyletswydd Prevent yn rhan annatod o’r rhwymedigaethau diogelu ehangach sydd gan bawb ohonom tuag at bobl sy’n enwedig o agored i gael eu paratoi i bwrpas rhyw.

“Rydym yn croesawu’r ddogfen hon, a fydd yn cefnogi’r sector addysg uwch i feddwl am y materion amrywiol sydd angen iddynt eu hystyried wrth iddynt weithio i hybu’r rhyddid i lefaru.”

Helen Stephenson CBE, Prif Weithredwr y Comisiwn Elusen i Gymru a Lloegr:

“Gall elusennau rhestredig, yn enwedig y rheini gyda dibenion addysgol megis undebau myfyrwyr, chwarae rhan hanfodol wrth ddarparu mannau ar gyfer trafod a dadlau. Rydym yn falch y bydd y canllaw hwn yn cefnogi ymddiriedolwyr wrth iddynt wneud penderfyniadau, gan ei wneud yn haws i ymddiriedolwyr ddeall sut y gallant sicrhau y gellir trafod a dadlau am bynciau emosiynol mewn amgylchedd agored, hygyrch.

“Gobeithio bydd y canllaw hwn yn helpu ymddiriedolwyr i wneud penderfyniadau cytbwys, da er mwyn cryfhau’r effaith gadarnhaol y caiff eu helusennau ar gymdeithas.”

Manylion cyswllt i’r wasg

Am fwy o wybodaeth ar gyfer y wasg cysylltwch â swyddfa cyfryngau’r Comisiwn ar:

0161 829 8102

07767 272 818 (y tu hwnt i oriau swyddfa)