Mae’r system cymorth cyfreithiol yn caniatáu i wahaniaethu i ddigwydd heb gael ei herio ac yn atal dioddefwyr rhag cael mynediad at gyfiawnder

Cyhoeddwyd: 19 Jun 2019

Mae dioddefwyr gwahaniaethu yn cael eu gwrthod rhag eu hawl sylfaenol i gyfiawnder ac mae troseddwyr yn dianc heb gael eu herio o ganlyniad i'r system cymorth cyfreithiol bresennol, mae'r Comisiwn Cydraddoldeb a Hawliau Dynol wedi rhybuddio.

Mae mynediad at gyfiawnder yn golygu sicrhau bod cynrychiolaeth gyfreithiol am ddim ar gael i'r rhai sydd ei hangen ac na allant fforddio talu amdani eu hunain. Ond mae ymchwiliad y Comisiwn Cydraddoldeb a Hawliau Dynol i gymorth cyfreithiol i ddioddefwyr gwahaniaethu wedi canfod mai ychydig iawn o bobl sy'n cael y gynrychiolaeth sydd ei hangen arnynt mewn llysoedd neu dribiwnlysoedd. Ni dderbyniodd unrhyw achosion o wahaniaethu yn y gwaith gyllid cymorth cyfreithiol ar gyfer cynrychiolaeth yn y tribiwnlys cyflogaeth, a dim ond 1 o bob 200 o achosion a gymerwyd gan arbenigwyr gwahaniaethu a dderbyniodd cyllid ar gyfer cynrychiolaeth yn y llys.

Nododd yr ymchwiliad nifer o rwystrau i gynrychiolaeth, gan gynnwys rheolau sy'n cyfyngu'n effeithiol ar gyllid i achosion â dyfarniadau iawndal uchel.

Mae'r Comisiwn Cydraddoldeb a Hawliau Dynol wedi awgrymu bod y gofyniad hwn yn colli'r pwynt pan ddaw'n fater o achosion o wahaniaethu sydd yn aml yn fwy am herio ymddygiad annerbyniol a chynnal hawliau na derbyn dyfarniadau ariannol.

Er mwyn mynd i'r afael â hyn, mae'r Comisiwn Cydraddoldeb a Hawliau Dynol wedi argymell bod y Llywodraeth yn diwygio ei chanllawiau i sicrhau na ragdybir bod hawliadau gwahaniaethu sy'n ceisio penderfyniadau eraill, megis gwaharddeb neu ddatganiad, yn hawliad am iawndal, oherwydd pwysigrwydd wynebu gwahaniaethu i'r unigolyn ac i gymdeithas.

Canfu'r Comisiwn Cydraddoldeb a Hawliau Dynol hefyd nad yw Cyllid Achosion Eithriadol (ECF), a ddylai ddarparu rhwyd ddiogelwch ar gyfer achosion lle nad yw cymorth cyfreithiol ar gael fel arfer ond lle mae hawliau sylfaenol dioddefwr mewn perygl o gael eu torri, yn gweithio fel y dylai. Dim ond deg cais a wnaed ar gyfer ECF ar gyfer achosion gwahaniaethu mewn cyfnod o bum mlynedd ac nid oedd yr un ohonynt yn llwyddiannus.

Mae'r corff cydraddoldeb wedi galw ar y Llywodraeth i gynhyrchu canllawiau penodol ar ECF ar gyfer achosion gwahaniaethu, gan sicrhau bod gweithwyr achos sy'n gyfrifol am roi cyllid yn yr achosion hyn yn ystyried cymhlethdodau posibl, adnoddau cymharol y partïon ac unrhyw ffactorau a allai amharu ar allu’r dioddefwyr i gynrychioli eu hunain.

Dywedodd David Isaac, Cadeirydd y Comisiwn Cydraddoldeb a Hawliau Dynol:

“Sefydlwyd cymorth cyfreithiol yn benodol i sicrhau bod y rhai sydd wedi cael eu cam-drin, ond na allant fforddio eu cynrychiolaeth gyfreithiol eu hunain, yn gallu cael mynediad at gyfiawnder. 

“Mae bygwth camau cyfreithiol yn rhwystr grymus i droseddwyr ac yn ei gwneud yn glir na fydd cymdeithas yn goddef anghyfiawnder. Ni ddylai herio materion cymhleth fel gwahaniaethu byth fod yn frwydr Dafydd a Goliath, ac mae'r system yn methu os yw unigolion yn cael eu gadael i ymladd achosion eu hunain mewn tribiwnlys cyflogaeth neu yn y llys.

 “Mae'n amlwg bod angen diwygio'r system bresennol, ac er ein bod yn falch bod y Llywodraeth yn adolygu'r broses cymorth cyfreithiol ar hyn o bryd, rhaid iddi weithredu ein hargymhellion os yw'r system cymorth cyfreithiol i gyflawni unwaith eto.”

Mae'r adroddiad hefyd yn amlygu bod y rhai nad ydynt yn gymwys yn ariannol i gael cyllid ond nad ydynt yn gallu fforddio talu am eu cyngor cyfreithiol eu hunain, yn llithro drwy'r craciau – gan gynnwys rhai sy'n byw islaw'r llinell dlodi.

Dywedodd un defnyddiwr gwasanaeth wrth y Comisiwn Cydraddoldeb a Hawliau Dynol:

“Dydw i ddim yn ennill digon er mwyn gallu fforddio cyfreithiwr preifat ond mae cymorth cyfreithiol yn fy ystyried yn anghymwys yn ariannol am gymorth cyfreithiol. Mae'r system hon yn annheg iawn arnom fel unigolion sengl incwm isel. Dylai cymorth cyfreithiol newid eu rheolau incwm gwario.”

Mae'r Comisiwn Cydraddoldeb a Hawliau Dynol felly'n galw ar y Llywodraeth i newid y trothwy cymhwysedd ariannol i ehangu nifer y bobl sy'n derbyn cymorth cyfreithiol.

Datgelodd yr ymchwiliad dystiolaeth hefyd nad yw'r system bresennol o gyngor dros y ffôn yn gweithio i rai pobl ac mae'n galw ar y Llywodraeth i gadw at ei hymrwymiad i adfer cyngor cyfreithiol wyneb yn wyneb a sicrhau bod digon o ddarparwyr iddo fod yn opsiwn gwirioneddol i unrhyw un sydd ei eisiau.

Mae'r adroddiad llawn ar gael ar wefan y Comisiwn Cydraddoldeb a Hawliau Dynol ac mae hefyd yn archwilio effeithiolrwydd y porth ffôn gorfodol, yr angen am gyngor wyneb yn wyneb, nifer yr achosion gwahaniaethu a fabwysiadwyd ac a ddatblygwyd drwy'r porth a beth oedd canlyniadau'r achosion hyn, ac ymwybyddiaeth o ddarpariaethau cymorth cyfreithiol ymhlith y cyhoedd a darparwyr gwasanaethau. 

Manylion cyswllt i’r wasg

Am fwy o wybodaeth ar gyfer y wasg cysylltwch â swyddfa cyfryngau’r Comisiwn ar:

0161 829 8102

07767 272 818 (y tu hwnt i oriau swyddfa)