Pan fo rhagfarn yn troi yn wahaniaethu ac yn ymddygiad anghyfreithlon

gan Verena Braehler

Cyhoeddwyd: 29 Jul 2016

Galwodd y Comisiwn ar lywodraeth y DU i adolygu ei strategaeth troseddau casineb i daclo’r cynnydd dramatig o ran troseddau casineb ar sail hil ar ôl refferendwm yr UE. Ers hynny, mae llywodraeth y DU wedi cyhoeddi ei gynllun ar gyfer taclo troseddau casineb o’r enw ‘Action Against Hate’.

Heddiw rydym yn cyhoeddi adroddiad ymchwil newydd ar Rhagfarn ac ymddygiad anghyfreithlon gyda’r Athro Dominic Abrams, Hannah Swift a Lynsey Mahmood o Brifysgol Kent wrth y llyw, sy’n ein helpu i ddeall darlun ehangach troseddau casineb, a mathau eraill o ymddygiad anghyfreithlon sy’n deillio o ragfarn pobl.

Rydym oll yn defnyddio categorïau cymdeithasol wrth ryngweithio â phobl eraill a llywio drwy ein bywydau bob dydd. Mae rhesymau ymarferol i hyn, er enghraifft i ganfod pa eglwys i fynd i mewn iddi, a rhesymau cymdeithasol, er enghraifft sut i gyfarch rhywun wrth ei gwrdd am y tro cyntaf.

Fodd bynnag, weithiau gall y ffordd y mae pobl yn categoreiddio ei gilydd gael ei ddylanwadu gan ragfarn. Disgrifia Abrams ragfarn fel tuedd sy’n tanbrisio pobl oherwydd y rhagdybiaeth eu bod yn perthyn i grŵp cymdeithasol neilltuol. Yn sgil hynny, caiff gwerth, statws neu bwysigrwydd is ei briodoli i berson o’r grŵp hwnnw.

Gall rhagfarn amlygu ei hunan mewn gwahanol ffurfiau. Gall fod yn uniongyrchol ac yn glir, er enghraifft pan fydd person iau yn dweud wrth berson hŷn na all gymryd rhan mewn chwaraeon am ei fod yn rhy hen. Gall hefyd fod yn fwy anuniongyrchol a ffals, er enghraifft pan gaiff claf hŷn yn yr ysbyty ei drin yn nawddoglyd gan ei berthnasau a staff yr ysbyty, ac er iddyn nhw fod yn fwriadau da maen nhw’n atal y person hŷn rhag penderfynu drosodd ei hunan. 

"Mae gan ragfarn y potensial bob amser i achosi niwed."

Waeth beth yw ei ffurf a’i fwriad, mae gan ragfarn y potensial bob amser i achosi niwed oherwydd ei fod yn lleihau’r gwerth, statws neu bwysigrwydd a briodolir i bobl yn perthyn i’r ‘grŵp arall’.

Mae rhai pobl yn ceisio cyfiawnhau rhagfarn neu wahaniaethu drwy ddadlau bod ‘all grŵp’ neilltuol yn fygythiad i’w ‘mewn grŵp’ (weithiau’n drech neu’n fwyafrif) eu hunain yn y gymdeithas. Gall y bygythiad canfyddedig hwn fod yn realistig (y grŵp trech yn teimlo bod ei ddiogelwch a’i iechyd dan fygythiad), symbolig (gwerthoedd neu ffordd o fyw dan fygythiad) neu economaidd (swyddi neu eiddo dan fygythiad).

Gwnaethom gomisiynu’r ymchwil fel y gallwn ddeall fwy ar sut mae categoreiddio cymdeithasol a rhagfarn yn gweithio. Roeddem hefyd am archwilio’r cysylltiad rhwng rhagfarn unigolyn ac achosion ymddygiad anghyfreithlon neilltuol. Gan wybod nad oedd pob grŵp yn ein cymdeithas yn cael ei effeithio gan ragfarn yn yr un modd, roeddem am daflu golau ar brofiadau gwahanol bobl â nodweddion gwarchodedig gwahanol. Yn olaf, roeddem am ganfod yr hyn sy’n gweithio i atal neu ymateb i ymddygiad anghyfreithlon sy’n deillio o ragfarn. 

"Rydym yn gwybod llawer yn llai am hyn i gyd nag yr oeddem yn tybio."

Bu yn syndod i ni ac i’r ymchwilwyr ein bod mewn gwirionedd yn gwybod llawer yn llai am hyn i gyd nag yr oeddem yn tybio. Edrychodd yr ymchwilwyr ar 228 o ddarnau tystiolaeth, gan gynnwys gwerthuso 24 o ymyriadau, a chanfu mai prin yw’r dystiolaeth gadarn sy’n cysylltu rhagfarn unigolyn yn uniongyrchol ag achosion ymddygiad anghyfreithlon neilltuol. Mae hyn yn golygu er y gallwn dybio fod cysylltiad, mae priodoleddau’r cysylltiad hwn a sut mae’n gweithio yn dal yn aneglur.

Fodd bynnag, am y tro cyntaf rydym yn gallu tynnu llun llawn o’r hyn yr ydym yn ei wybod am ragfarn ac ymddygiad anghyfreithlon a chanfuom rhai cysylltiadau diddorol:

  • Gall gwahaniaethu ar sail anabledd gael ei symbylu’n aml gan rwystrau strwythurol, categoreiddio gor-syml a stereoteipiau nawddoglyd. Dangosodd rhai astudiaethau fod pobl â chyflyrau iechyd meddwl yn dioddef mwy o agweddau negyddol na phobl ag anableddau corfforol.
  • Mae rhywfaint o dystiolaeth bod lai o ragfarn tuag at bobl Ddu ac Asiaidd na thuag at bobl Ddwyrain Ewrop.
  • Mae Mwslimiaid ymysg y grŵp a dargedir fwyaf gan agweddau rhagfarnllyd ac mae hyn yn aml yn gysylltiedig â bygythiad diwylliannol canfyddedig.
  • Mae mynegiant o ragfarn grefyddol yn aml yn canolbwyntio ar wahaniaethau gweledol fel gwisgo hijab.
  • Gall stereoteipiau oedran fod yn arbennig o niweidiol i bobl hŷn sy’n aml yn cael eu trin mewn ffordd gymwynasgar a nawddoglyd a all effeithio ar y ffordd y maen nhw’n ystyried eu hunain neu hyd yn oed eu gallu i wneud rhai pethau.
  • Gall agweddau tuag at fenywod ymddangos yn gadarnhaol ond gallai gelu ffurfiau rhagfarn fwy cymwynasgar neu nawddoglyd. Mae datgysylltiad rhwng agweddau sy’n ymddangos yn gadarnhaol a’r lefelau uchel o drais yn erbyn menywod a merched.
  • Daeth agweddau tuag at berthnasau a phriodasau un rhyw yn fwy cadarnhaol dros amser, er bod y gefnogaeth yn tueddu bod yn fwy ymhlith grwpiau oedran iau.  Fodd bynnag, dangosodd un darn o ymchwil bod ymddygiad cymwynasgar, fel benthyg arian ar gyfer talu ffi parcio yn is tuag at berson a ganfyddir o fod yn hoyw, o’i gymharu â pherson heterorywiol.

Dyma rhai o’r mewnwelediadau y daeth yr ymchwil hwn â nhw at ei gilydd. Er i ni ddeall bod rhagfarn yn effeithio’n wahanol ar bobl, rydym hefyd wedi canfod nad oes angen i’r atebion fod yn benodol i grŵp er mwyn iddyn nhw fod yn effeithiol a bod defnyddio dulliau addysgol i newid agweddau yn gweithio’n dda ar draws nifer o grwpiau. 

Rydym yn chwilio am sefydliadau ledled Prydain sydd am weithio gyda ni i fynd at wraidd yr hyn sy’n gweithio mewn gwirionedd i atal neu ymateb i ymddygiad anghyfreithlon. Os ydych yn rhoi ymyriadau effeithiol ar brawf ac mae diddordeb gennych i’w gwerthuso fel y gellir eu trosglwyddo a’u graddio i fyny, cysylltwch â verena.braehler@equalityhumanrights.com