A busy crowded street A busy crowded street

Y Confensiwn ar Hawliau Personau ag Anableddau

CRPD

Mae’r Confensiwn ar Hawliau Personau ag Anableddau (CRPD) yn cyflwyno’r hyn mae hawliau dynol yn ei olygu yng nghyd-destun anabledd. Y cytuniad hawliau dynol cyntaf yn yr unfed ganrif ar hugain, mae’n cynrychioli cam mawr tuag at gyflawni hawl pobl anabl i gael eu trin fel dinasyddion llawn a chyfartal.

Trwy gadarnhau CRPD yn 2009, mae’r DU yn ymrwymedig i hyrwyddo a diogelu’r mwynhad llawn o hawliau dynol gan bobl anabl a sicrhau eu bod yn mwynhau cydraddoldeb llawn o dan y gyfraith. Mae’r Confensiwn yn cwmpasu ystod eang o feysydd gan gynnwys:

  • iechyd
  • addysg
  • cyflogaeth
  • mynediad i gyfiawnder
  • diogelwch personol
  • byw’n annibynnol, a
  • mynediad i wybodaeth.

Gallwch ddarllen testun llawn y Confensiwn ar wefan y CU; mae hefyd ar gael mewn Fformat Hawdd ei Ddarllen. 

A flow chart showing the various milestones of the CRPD treaty cycle

Sut mae cylch cytuniad y CRPD yn gweithio

Mae pob cytuniad yn gweithredu ar ei amserlen benodol ei hunan. Rydym bellach wedi cyhoeddi ein hadroddiad cysgodol ar y CRPD cyn archwiliad llywodraeth y DU ym mis Awst 2017. 

Gwaith CRPD gan y Comisiwn

Cyflwyniad gan Fecanwaith Annibynnol y Deyrnas Unedig (UKIM): yn cynnwys y Comisiwn Cydraddoldeb a Hawliau Dynol (EHRC), Comisiwn Cydraddoldeb dros Ogledd Iwerddon (ECNI), Comisiwn Hawliau Dynol Gogledd Iwerddon (NIHRC) a Chomisiwn Hawliau Dynol yr Alban (SHRC) i roi gwybodaeth i’r adolygiad o sut mae’r DU wedi cyflawni’i chyfrifoldebau o dan Gonfensiwn y CU ar Hawliau Personau ag Anableddau. Mae’n amlinellu 130 o argymhellion ar gyfer newid ar draws 14 o feysydd blaenoriaeth:

Adroddiad gan bedwar Comisiwn Cydraddoldeb a Hawliau Dynol y DU i Bwyllgor y CU ar Hawliau Personau ag Anableddau (Chwefror 2017):

Mae aelodau cyfansoddol UKIM hefyd wedi llunio adroddiadau atodol yn ymwneud â Lloegr, Cymru, yr Alban a Gogledd Iwerddon, gyda chwestiynau ychwanegol a awgrymwyd ynglŷn â phroblemau yn effeithio ar bobl anabl ymhob un gwlad:

Rydym hefyd wedi cynhyrchu’r deunyddiau canlynol yn ymwneud â’r cytuniad hwn.

Mae’r Comisiwn wedi cyhoeddi canllaw sydd wedi’i ddiweddaru (2017) i helpu pobl anabl wybod am eu hawliau o dan y Confensiwn a sut i’w defnyddio.

Mae’r Comisiwn yn gadeirydd Gweithgor CRPD o’r Rwydwaith Ewropeaidd o Sefydliadau Hawliau Dynol Rhyngwladol (ENNHRI). Un o brif nodau’r Grŵp yw cefnogi cydweithrediad rhyngwladfol ar hyrwyddo, diogelu a monitro’r broses o weithredu’r Confensiwn.

Mae ein Pwyllgor Cynghori ar Anabledd yn cynorthwyo a chynghori ar waith y Comisiwn i ddiogelu a hyrwyddo hawliau a chydraddoldeb dros bobl anabl. Mae’r Pwyllgor yn cefnogi’r Comisiwn i fonitro ac adrodd am CRPD.

 

Y camau nesaf

Mae proses archwilio’r CRPD i’r DU yn digwydd yn 2017.

Fe wnaeth Mecanwaith Annibynnol y DU ar CRPD gyhoeddi adroddiad ar y cynnydd a wnaed ynghylch rhoi hawliau CRPD ar waith ym mis Rhagfyr 2014. Roedd yn cynnwys rhestr o gwestiynau yr argymhellwyd bod y Pwyllgor CRPD yn eu gofyn i’r Llywodraeth i amlygu materion ar gyfer y DU. Mae’r rhain yn cynnwys:

  • esbonio’r mentrau a gymerwyd i leihau’r nifer o blant anabl yn byw mewn tlodi
  • esbonio sut mae effeithiolrwydd y trefniadau diogelu, sy’n bodoli i ddiogelu pobl anabl rhag camdriniaeth ariannol, yn cael eu monitro
  • cyflwyno’r camau a gymerwyd i ddiogelu pobl anabl mewn sefyllfaoedd iechyd a gofal chymdeithasol
  • manylu ar y mentrau a gymerwyd i fynd i’r afael ag aflonyddu a bwlio cysylltiedig ag anabledd mewn ysgolion
  • esbonio pa gamau mae wedi’u cymryd i fynd i’r afael ag effaith gyffredinol, gronnol diwygio lles, newidiadau i gyllid gofal cymdeithasol a meini prawf cymhwysedd a chau’r Gronfa Byw'n Annibynnol ar bobl anabl

Mae CRPD yn cael ei fonitro gan Bwyllgor y CU ar Hawliau Personau ag Anableddau, corff sy’n cynnwys 18 o arbenigwyr annibynnol. Enwebir aelodau’r Pwyllgor gan wladwriaethau sydd wedi cadarnhau’r CRPD.

Mae gwladwriaethau’n anfon adroddiad cychwynnol i’r Pwyllgor wedi iddynt gadarnhau’r cytuniad ac yna’n darparu adroddiadau cynnydd bob pedair blynedd. Mae’r ‘Adroddiadau Gwladwriaeth’ hyn yn cyflwyno’r deddfau a pholisïau a roddwyd yn eu lle i weithredu CRPD a’u heffaith ar hawliau pobl anabl.

Gweler Adroddiad Gwladwriaeth cychwynnol y DU (Mai 2011).

Mae’n rhaid i wladwriaethau sy’n cadarnhau CRPD ddefnyddio proses annibynnol i sicrhau bod y Confensiwn yn cael ei weithredu’n iawn (y cyfeirir ato fel ‘mecanwaith annibynnol’). Mae’r Comisiwn yn aelod o fecanwaith annibynnol y DU, wrth ochr Comisiwn Hawliau Dynol yr Alban, Comisiwn Hawliau Dynol Gogledd Iwerddon a Chomisiwn Cydraddoldeb Gogledd Iwerddon.

Yn Nhachwedd 2014, fe wnaeth mecanwaith annibynnol y DU gyhoeddi adroddiad ar y cynnydd a wnaed ynghylch rhoi hawliau CRPD ar waith yn y DU. Hefyd mae’n esbonio sut gallwch gymryd rhan yn y broses o fonitro ac adrodd am weithredu CRPD. 

Mae Pwyllgor y CU ar Hawliau Personau ag Anableddau’n archwilio pob Adroddiad Gwladwriaeth. Y cam cyntaf yw casglu gwybodaeth o ystod o ffynonellau er mwyn nodi ‘rhestr o faterion’ i’w codi â’r llywodraeth dan sylw. Fel rhan o fecanwaith annibynnol y DU ar CRPD, gall y Comisiwn gyflwyno adroddiad i’r broses hon. Gelwir hwn yn ‘adroddiad cysgod’ Hefyd gall sefydliadau cymdeithas sifil gyflwyno ‘adroddiadau cysgod’ ac mae’r Comisiwn yn cefnogi cymdeithas sifil i ddeall a defnyddio’r cytuniadau er mwyn gwella atebolrwydd y llywodraeth.

Mae’r Pwyllgor yn cyhoeddi adroddiad o’i archwiliad o’r Adroddiad Gwladwriaeth ac unrhyw adroddiadau cysgod ag argymhellion ar gyfer gweithredu. Gelwir hyn yn ‘Sylwadau Terfynol’. Mae’n rhaid i wladwriaethau gyhoeddi’r argymhellion hyn, gweithredu arnynt ac adrodd ar gynnydd yn eu Hadroddiad Gwladwriaeth nesaf.

Yn Rhagfyr 2014, fe wnaeth Cyngor Hawliau Dynol y CU greu’r rôl Rapporteur Arbennig y CU ar hawliau pobl anabl.

Rhan o’r rôl hon yw adrodd yn flynyddol wrth Gyngor Hawliau Dynol a Chynulliad Cyffredinol y CU ag argymhellion ar sut i hyrwyddo a diogelu hawliau pobl anabl yn well. Fe wnaeth y Rapporteur Arbennig ganolbwyntio ei hadroddiad cyntaf ar yr hawl i nawdd cymdeithasol. Cyhoeddwyd yr adroddiad yn Hydref 2015. Fe wnaeth y Comisiwn gyfrannu i’r ymchwiliad hwn â dadansoddiad o ymagwedd y DU.

Mae ail ymchwiliad y Rapporteur Arbennig yn ystyried hawliau pobl anabl i gymryd rhan yn y broses o wneud penderfyniadau. Cafodd yr adroddiad ei gyhoeddi ym mis Mawrth 2016. Mae ymateb y Comisiwn – Lleddfu’r Llwybr i Wleidyddiaeth ar gyfer Pobl Anabl – yn canolbwyntio ar hawl pobl anabl i gymryd rhan mewn bywyd gwleidyddol.

Ym mis Ebrill 2016, galwodd y Rapporteur Arbennig am dystiolaeth i gyfrannu at astudiaeth newydd ar bolisïau anabledd cynhwysol. Cyhoeddir yr adroddiad ym mis Hydref 2016. Cyflwynodd y Comisiwn ymateb yn ymwneud â Chymru a Lloegr ac ymateb yn ymwneud â’r Alban, a gafodd ei lunio ar y cyd â Chomisiwn Hawliau Dynol yr Alban.

Weithiau mae’r Pwyllgor yn cyhoeddi sylwadau cyffredinol sy’n esbonio’r ffordd y gweithredir cytuniad mewn sefyllfaoedd arbennig. Gallwch ganfod yr argymhellion hyn ar y wefan CU.

Cwynion unigol

Hefyd mae Llywodraeth y DU wedi cadarnhau Protocol Opsiynol y Confensiwn. Mae hyn yn golygu y gall pobl anabl gwyno wrth y Pwyllgor ar Hawliau Personau ag Anableddau os ydynt yn teimlo bod eu hawliau o dan y Confensiwn wedi’u torri, ac os ydynt wedi defnyddio pob modd arall o gael cyfiawnder trwy lysoedd Prydain. Hefyd mae’n golygu y gall y Pwyllgor ymchwilio i honiadau o doriadau difrifol neu systematig ar hawliau’r Confensiwn.

Diweddarwyd ddiwethaf: 12 Oct 2018