Hawliau i bobl fregus yn y system gofal

(Ni ellir enwi’r unigolion yn yr achos hwn oherwydd rhesymau cyfreithiol)

Mae Mr a Mrs E yn byw mewn bwthyn darluniadwy mewn pentref tawel yn Surrey. Tu mewn, mae’r tŷ yn llawn bwrlwm: mae tri chi defaid ‘Old English’ a achubwyd o noddfa i anifeiliaid digartref yn crwydro o gylch y gegin a’r patio. Mae lluniau o bleserdeithiau teuluol yn llenwi’r waliau. Mae sŵn traed ar y staer yn rhagflaenu dyfodiad HL, y dyn awtistig y mae Mr a Mrs E yn ofalwyr drosodd. Mae’n oedi i gyfarch yn ddistaw cyn anelu’n gyflym tuag at yr oergell. “Mae’n gwybod yn union ble rydym yn cadw ei hoff sudd,” meddai Mrs E gan chwerthin.

Mae Mr a Mrs E yn bobl go arbennig ac mae eu hymdrechion dros hawliau dynol wedi newid y ffordd y caiff pobl fregus eu trin o dan y gyfraith ym Mhrydain.

O dan gynllun adsefydlu daeth HL i fyw gyda Mr a Mrs E ym 1994 o ysbyty Bournewood lle y trigai am 32 o flynyddoedd. Gyda’u plant wedi tyfu i fyny, penderfynodd y cwpl i agor eu cartref i rywun oedd ei angen. Nid yw gofalu am HL yn orchwyl hawdd: ni all siarad, ac mae angen help arno gyda gorchwylion sylfaenol fel ymolchi ei hun a gwisgo. Meddai Mrs E: "Teg yw dweud ei fod yn her – ond roedd sylweddoli maint y budd a roddai byw mewn sefyllfa deuluol i HL yn rhoi boddhad mawr. Ar y dechrau roedd wedi ei sefydliadoli’n fawr, ond yn raddol daeth yn fwy hyderus a bu ei gynnydd y tu hwnt i bob disgwyliad."

Roedd ymweld â chanolfan dydd unwaith yr wythnos yn ofyniad lleoliad HL, ac fe âi yno yng ngherbyd y ganolfan. Ar 22 Mehefin 1997, tair blynedd wedi iddo ddod i fyw gyda Mr a Mrs E, fe’i casglwyd o’u cartref gan yrrwr nad oedd yr un arferol. Yn hytrach na’i gymryd yn syth i’r ganolfan dydd yn ôl yr arfer, penderfynodd y gyrrwr i fynd ar lwybr gwahanol, gan gasglu eraill ar y ffordd. Teimlai HL yn gynyddol gythryblus.

Y peth nesaf yr oedd Mr a Mrs E yn gwybod oedd bod HL wedi ei gymryd yn ôl i ysbyty Bournewood a’i gadw yno. Cafodd ei dderbyn i’r ysbyty yn anffurfiol, gan ddefnyddio cymal yn Neddf Iechyd Meddwl 1983 ac o’i dani nid oedd rhaid i’r ysbyty wneud mwy na dadlau ei fod er ei "les gorau" - a chan na allai HL siarad, ni allai wrthwynebu. Ni roddwyd caniatâd i Mr a Mrs E i ymweld ag ef, rhag ofn mae’n debyg y byddai am adael gyda nhw. "Gwnaethant anfon llythyr atom yn ein diolch am gytuno i beidio ag ymweld ag ef," meddai Mrs E. "Nid oeddem wedi cytuno i unrhyw beth - roeddent wedi penderfynu heb unrhyw ymgynghori."

Pan sylweddolodd Mr a Mrs E nad oedd HL i gael caniatâd i ddod adref, gwnaethant ymgysylltu â chyfreithiwr ar ei ran a chymryd achos i’r Uchel Lys am iddo gael ei gadw’n gaeth yn anghyfreithlon. Dyfarnodd y Llys yn ei erbyn. Gwnaeth y Llys Apêl wrthdroi’r dyfarniad ym mis Hydref 1997, a dewisodd yr ysbyty i’w anfon i Ysbyty Meddwl, er nad oedd yn bodloni’r meini prawf. Ym mis Rhagfyr y flwyddyn honno cafodd ei ryddhau gan reolwyr yr ysbyty. "Pan gyrhaeddodd adref roedd mewn cyflwr ofnadwy," meddai Mrs E. Mae gan y cwpl fideo yn dangos y camdriniaethau a ddioddefodd HL yn yr ysbyty: mae’n edrych fel petai wedi ei hanner newynu, gydag ewinedd ei fysedd traed wedi eu duo a chrach ar ei wyneb. "Pan ddaeth adref ni wnaeth dim ond bwyta a chysgu am dair wythnos."

Yn y cyfamser, apeliodd ymddiriedolaeth yr ysbyty, gyda chefnogaeth yr Adran Iechyd, i Dŷ’r Arglwyddi ynglŷn â’r dyfarniad. Awgrymodd Comisiwn y Ddeddf Iechyd Meddwl y byddai rhaid i’r 22,000 o bobl sy’n cael eu cadw’n gaeth yn anffurfiol gael eu cadw’n ffurfiol o dan y Ddeddf Iechyd Meddwl petai’r dyfarniad yn cael ei ategu. Ym 1998, gwnaeth Tŷ’r Arglwyddi wrthdroi’r dyfarniad bod carchariad HL yn anghyfreithiol. Penderfynodd Mr a Mrs E gymryd yr achos i Lys Hawliau Dynol Ewrop ac fe ddyfarnodd hwnnw o blaid HL ym mis Hydref 2004. Yn ei sgil, cyflwynodd y llywodraeth y Trefniadau Diogelu newydd rhag Colli Rhyddid a ddaeth i rym ym mis Ebrill 2009.

Mae’r Trefniadau Diogelu rhag Colli Rhyddid yn darparu diogelwch ychwanegol i hawliau dynol pobl â diffyg gallu ac yn canfod eu hunain wedi eu hamddifadu o’u rhyddid. Yn ogystal â phobl gydag anawsterau dysgu a chyflyrau  iechyd meddwl, gallai hyn fod yn gymwys i bobl hŷn mewn cartrefi gofal. Mae’r Trefniadau yn darparu proses gadarn y bydd rhaid i wasanaethau iechyd brofi mai ei gadw yn gaeth yn orfodol yw’r ateb gorau i’r unigolyn dan sylw.

"Mae’r canllawiau newydd hyn yn bwysig oherwydd eu bod yn darparu mecanwaith y gall pobl herio’r broses o gadw pobl nad ydynt yn gallu siarad drostynt eu hunain yn gaeth yn orfodol," medd Mr E. "Y broblem yw nad yw llawer o deuluoedd o hyd yn gwybod am eu bodolaeth, ac o ganlyniad, er y nifer fawr o bobl sy’n cael eu cadw’n gaeth yn anffurfiol ychydig iawn o awdurdodiadau sydd wedi eu ceisio drostynt. Mae’r awdurdodau bellach yn ystyried hawliau dynol pobl fregus yn fwy nag oeddent yn arferol yn ei wneud, ond mae ffordd hir eto i’w thramwyo."

 

 

 

Diweddarwyd ddiwethaf: 13 Jun 2016