A pair of eyes A pair of eyes

Hanes hawliau dynol ym Mhrydain

O ble mae ein hawliau dynol yn dod?  Mae’r syniad y dylai pobl gael set o hawliau a rhyddidau sylfaenol wedi’i wreiddio’n ddwfn ym Mhrydain.

Dyma rai o’r cerrig milltir cenedlaethol a rhyngwladol sydd wedi llunio’r cysyniad o hawliau dynol dros yr 800 o flynyddoedd diwethaf.

Magna Carta 1215

Fe wnaeth y Siarter Seisnig hon gydnabod am y tro cyntaf bod gan ddeiliaid y goron hawliau cyfreithiol ac y gallai deddfau berthyn i frenhinoedd a breninesau hefyd. Hefyd roedd y Magna Carta’n gam cyntaf tuag at roi’r hawl i gael treial gan reithgor o gymheiriaid inni.

Deddf Habeas Corpus 1679

Cam allweddol arall tuag at yr hawl i gael treial teg, fe wnaeth y ddeddf hon ddiogelu ac ymestyn hawl person a gadwyd yn y ddalfa i fynd gerbron barnwr i benderfynu a oedd yn gyfreithlon i’w gadw yn y ddalfa.

Deddf Hawliau Dynol Lloegr 1689

Roedd y Ddeddf yn dirnod o eiliad yn hanes gwleidyddol Prydain gan iddi gyfyngu ar bwerau’r teyrn a gosod hawliau’r Senedd. Fe wnaeth gynnwys y rhyddid i ddeisebu’r teyrn (cam tuag at hawliau i wrthdystio’n wleidyddol); y rhyddid rhag cosbau creulon ac anarferol (y rhagflaenydd i’r gwaharddiad ar arteithio a gynhwysir yn ein Deddf Hawliau Dynol) a’r rhyddid rhag cael eich dirwyo heb dreial.

Datganiad Cyffredinol o Hawliau Dynol 1948

Y Datganiad yw’r sylfaen ar gyfer hawliau dynol cyfoes. Wedi’r Ail Ryfel Byd, roedd y gymuned ryngwladol yn cydnabod yr angen am fynegiad casgliadol o hawliau dynol. Wedi’i fabwysiadu gan Gynulliad Cyffredinol y Cenhedloedd Unedig ym 1948, mae’r Datganiad yn cyflwyno ystod o hawliau a rhyddidau y mae gan bawb, ymhobman yn y byd, hawl iddynt.

Y Confensiwn Ewropeaidd ar Hawliau Dynol 1950

Fe wnaeth aelodau Cyngor Ewrop ddefnyddio’r Datganiad Cyffredinol o Hawliau Dynol i lunio’r cytuniad hwn er mwyn sicrhau hawliau sylfaenol ar gyfer eu dinasyddion eu hunain ac ar gyfer cenedligrwyddau eraill ill dau o fewn eu ffiniau. Llofnodwyd y Confensiwn yn Rhufain ym 1950, fe’i cadarnhäwyd gan y DU ym 1951 a daeth i rym ym 1953. Yn wahanol i’r Datganiad Cyffredinol, mae’r Confensiwn Ewropeaidd yn cynnwys hawliau y gellir dibynnu arnynt mewn llys barn.

Deddf Cysylltiadau Hiliol 1965

Hon oedd y ddeddfwriaeth gyntaf yn y DU i drafod gwahaniaethu hiliol. Er iddi gael ei beirniadu oherwydd ei bod yn cwmpasu gwahaniaethu mewn mannau cyhoeddus penodol yn unig, fe wnaeth y Ddeddf osod y sylfeini ar gyfer deddfwriaeth fwy effeithiol. Hefyd fe sefydlodd y Bwrdd Cysylltiadau Hiliol i ystyried cwynion a ddygid o dan y Ddeddf.

Confensiwn Rhyngwladol ar Gael Gwared ar Bob Math o Wahaniaethu Hiliol 1965

Hwn oedd y cytuniad cyntaf ynghylch hawliau dynol a fabwysiadwyd gan y Cenhedloedd Unedig (CU). Mae’r Confensiwn yn diffinio’r hyn sy’n golygu gwahaniaethu hiliol ac yn cyflwyno fframwaith cynhwysfawr ar gyfer sicrhau bod hawliau sifil, gwleidyddol, economaidd a chymdeithasol yn cael eu mwynhau gan bawb, heb wahaniaethu ar sail hil, lliw, tras neu darddiad ethnig.The International Convention on the Elimination of All Forms of Racial Discrimination (CERD) is the international human rights treaty that sets out a comprehensive framework for ensuring that civil, political, economic and social rights are enjoyed by all, without distinction of race, colour, descent or national or ethnic origin. The UK ratified CERD in 1969.

Y DU yn ymuno â Llys Hawliau Dynol Ewrop 1966

Chwe mlynedd wedi i Lys Hawliau Dynol Ewrop gael ei greu, fe wnaeth y DU roi’r hyn a elwir ‘deiseb unigol’ – yr hawl i bobl fynd ag eu hachosion yn uniongyrchol at y Llys yn Strasbourg.

Deddf Gwahaniaethu ar sail Rhyw 1975

Trefnodd y Ddeddf fod gwahaniaethu seiliedig ar rywedd yn anghyfreithlon ym meysydd cyflogaeth, addysg a darparu nwyddau, cyfleusterau a gwasanaethau.

Deddf Cysylltiadau Hiliol 1976

Fe wnaeth y Ddeddf ymgorffori llawer o’r deddfau ar wahaniaethu hiliol rydym yn eu cymryd yn ganiataol heddiw. Trefnodd fod gwahaniaethu’n anghyfreithlon ym meysydd cyflogaeth, hyfforddiant, tai, addysg a darparu nwyddau, cyfleusterau a gwasanaethau.

Cyfamod Rhyngwladol ar Hawliau Economiadd, Cymdeithasol a Diwylliannol (ICESCR) 1976 Cyfamod Rhyngwladol ar Hawliau Sifil a Gwleidyddol (ICCPR) 1976

Rhoddwyd grym cyfreithiol penodol i’r egwyddorion cyffredinol a fynegwyd gan y Datganiad Cyffredinol o Hawliau Dynol trwy’r ddau gyfamod hyn. Cynhwysir y Datganiad, ICCPR ac ICESCR yn y Ddeddf Hawliau Dynol Ryngwladol.  

Confensiwn ar Gael Gwared ar Bob Math o Wahaniaethu yn erbyn Menywod (CEDAW) 1979

Wedi’i gyfeirio ato’n aml fel y ‘ddeddf hawliau ar gyfer menywod’, fe wnaeth y Confensiwn hwn ddiffinio’r hyn sy’n golygu gwahaniaethu yn erbyn menywod a chyflwyno’r egwyddorion craidd i ddiogelu eu hawliau.

Confensiwn y CU yn erbyn Arteithio a Thriniaeth neu Gosb Creulon, Annynol neu Ddiraddiol 1984

Y cytuniad rhyngwladol mwyaf cynhwysfawr yn delio ag arteithio, y Confensiwn hwn oedd yr offeryn rhyngwladol gorfodol cyntaf a oedd wedi’i benodi’n gyfangwbl i atal rhai o’r toriadau mwyaf difrifol ar hawliau dynol yn ein hoes ni.

Confeniswn y Cenhedloedd Unedig ar Hawliau'r Plentyn 1989

Fe wnaeth llywodraethau dros y byd addo’r un hawliau i’r holl blant trwy fabwysiadu’r Confensiwn hwn, sy’n hysbys hefyd fel y CRC neu UNCRC. Y brif sail yw bod plant (o dan 18 oed) yn cael eu geni â’r un rhyddidau sylfaenol a hawliau cynhenid â’r holl bobl, ond ag anghenion ychwanegol penodol oherwydd eu bod yn hyglwyf. 

Deddf Gwahaniaethu ar sail Anabledd 2005 1995

Roedd y Ddeddf hon yn cynrychioli’r ddeddfwriarth wrth-wahaniaethu bellgyrhaeddol gyntaf ar gyfer pobl anabl. Roedd yn cwmpasu meysydd allweddol o fywyd megis cyflogaeth a hyfforddiant, addysg, nwyddau, cyfleusterau a gwasanaethau, safleoedd a thrafnidiaeth.

Deddf Hawliau Dynol 1998

Mewn grym ers Hydref 2000, roedd y Ddeddf yn ymgorffori’r hawliau a rhyddidau a gyflwynwyd yn y Confensiwn Ewropeaidd ar Hawliau Dynol yn ein cyfraith ddomestig. Bellach, nid oedd rhaid i bobl yn y DU fynd â chwynion ynghylch toriadau ar hawliau dynol i’r Llys Ewropeaidd yn Strasbourg – nawr roedd llysoedd Prydeinig yn gallu gwrando ar yr achosion hyn.

Adolygiad Cyfnodol Cyffredinol 2006

Roedd system adolygu newydd y CU yn golygu, am y tro cyntaf, y byddai cofnodion hawliau dynol yr holl Aelod-wladwriaethau’n cael eu craffu’n rheolaidd. Fe roddodd neges glir bod gan bob gwlad gwmpas i wella’r ffordd mae hawliau dynol yn cael eu hyrwyddo a’u diogelu.

Confensiwn y CU ar Hawliau Personau ag Anableddau (UNCRPD) 2008

UNCRPD oedd cytuniad hawliau dynol cyntaf yr 21ain Ganrif. Mae’n cadarnhau hawliau dynol pobl anabl ac yn arwyddo cam mawr ar eu taith i ddod yn ddinasyddion llawn a chyfartal.

Deddf Cydraddoldeb 2010

Fe wnaeth y Ddeddf Cydraddoldeb gyfuno mwy na 116 o ddarnau gwahanol o ddeddfwriaeth mewn un Ddeddf sengl – fframwaith cyfreithiol newydd, syml i ddiogelu hawliau unigolion ac i gynyddu cyfle cyfartal i bawb.

Diweddarwyd ddiwethaf: 18 Nov 2016