Termau a ddefnyddir yn gyffredin ym maes Hawliau Cyfartal

Cyngor a Chanllawiau

I bwy mae'r dudalen hon?

  • employers
  • employees
  • individuals using a service
  • any organisation using a service
  • public sector

Y gwledydd y mae'n berthnasol iddynt?

    • Prydain Fawr

      Prydain Fawr

Dyletswydd ddisgwylgar

I ddarparwyr gwasanaeth, mae’r ddyletswydd i wneud addasiadau rhesymol yn ddisgwylgar; o fewn rheswm, mae’n ddyledus i bob cwsmer anabl posibl ac nid yn unig i’r rheini y mae’r darparwr gwasanaeth yn gwybod amdanyn nhw. 

Gwahaniaethu uniongyrchol

Digwydd hyn pan gewch eich trin yn waeth na pherson arall neu bobl eraill oherwydd:

  • Mae nodwedd warchodedig gennych.
  • Mae rhywun yn meddwl bod nodwedd warchodedig gennych. Gelwir hyn yn wahaniaethu drwy ganfyddiad neu
  • Rydych yn gysylltiedig â rhywun gyda nodwedd warchodedig. Gelwir hyn yn wahaniaethu drwy gysylltiad.

Bydd rhaid i’ch amgylchiadau fod yn ddigon tebyg i amgylchiadau’r person a drinnir yn well i allu gwneud cymhariaeth ddilys.

Os na allwch bwyntio i berson arall sydd wedi’i drin yn well, gwahaniaethu uniongyrchol yw o hyd os gallwch ddangos y byddai person nad oes eich nodwedd warchodedig ganddo wedi cael ei drin yn well, mewn amgylchiadau cyffelyb.

I fod yn anghyfreithlon, mae rhaid i’r driniaeth fod wedi digwydd yn un o’r sefyllfaoedd a gynhwysir gan y Ddeddf Cydraddoldeb, e.e. yn y gweithle neu pan rydych yn cael nwyddau neu wasanaethau.

Mae’n bosibl i chi gael eich gwahaniaethu yn eich erbyn gan rywun sy’n rhannu’r un nodwedd warchodedig â chi.

Os cawsoch eich trin yn waeth oherwydd eich oedran, gellir caniatáu hyn os gall y sefydliad neu gyflogwr ddangos bod rheswm da am y gwahaniaeth yn y driniaeth (gweler cyfiawnhad gwrthrychol isod). Os cewch eich trin yn waeth oherwydd unrhyw nodwedd warchodedig arall, gwahaniaethu uniongyrchol anghyfreithlon yw, waeth a oes rheswm gan y sefydliad neu gyflogwr amdano neu beidio.

Dyletswydd i wneud addasiadau rhesymol

Pan fo person anabl mewn anfantais sylweddol o’i gymharu â phobl nad ydyn nhw’n anabl, mae dyletswydd i gymryd camau rhesymol i ddileu’r anfantais honno drwy (i) newid darpariaethau, meini prawf neu arferion, (ii) newid neu ddileu nodwedd ffisegol neu ddarparu rhywbeth rhesymol amgenach o osgoi’r nodwedd a (iii) darparu cymhorthion cynorthwyol.

Dylai addasiad, cyn belled â phosibl, ddileu neu leihau unrhyw anfantais a wynebir gan weithiwr anabl neu ddefnyddiwr gwasanaeth etc.

P’un ai a yw addasiad yn rhesymol yn dibynnu ar yr holl amgylchiadau gan gynnwys:

  • Pa mor effeithiol fydd y newid o osgoi’r anfantais y byddech fel arall yn ei hwynebu oherwydd eich anabledd.
  • Pa mor ymarferol yw i’r sefydliad ei wneud.
  • Y gost.
  • Adnoddau a maint y sefydliad.
  • P’un a oes cefnogaeth ariannol ar gael i helpu’r sefydliad ei wneud.

Yn y pendraw mae’r prawf o’r hyn sy’n rhesymol yn brawf gwrthrychol ac nid mater yn unig yw o’r hyn y gallech chi feddwl yn bersonol sy’n rhesymol. 

Aflonyddu

Ymddygiad nas dymunir yw aflonyddu yr ydych yn ei ganfod yn sarhaus lle bo ymddygiad y person arall oherwydd :

  • mae gennych nodwedd warchodedig.
  • lle mae unrhyw gysylltiad â nodwedd warchodedig (er enghraifft cewch eich trin fel petai nodwedd neilltuol gennych, hyd yn oed pan fo’r person arall yn gwybod nad yw hynny’n wir).  

Gallai ymddygiad nas dymunir gynnwys camdriniaeth lafar neu ysgrifenedig, e-byst sarhaus, trydar neu sylwadau ar safleoedd rhwydweithio cymdeithasol, delweddau a graffiti, ystumiau corfforol, mynegiadau wynebol a chellwair sy’n sarhad i chi.

Mae unrhyw beth na fyddech yn ei groesawu yn annymunol. Nid oes rhaid i chi fod wedi’i wrthwynebu o’r blaen.

Mae rhaid bod pwrpas neu effaith gan yr ymddygiad nas dymunir o sarhau eich urddas neu greu amgylchedd diraddiol, bychanol, gelyniaethus neu fygythiol i chi.

I fod yn anghyfreithlon, mae rhaid i’r driniaeth fod wedi digwydd yn un o’r sefyllfaoedd a gynhwysir yn y Ddeddf Gydraddoldeb, er enghraifft yn y gweithle neu wrth gael nwyddau neu wasanaethau.

Gwahaniaethu anuniongyrchol

Yn gryno, mae gwahaniaethu anuniongyrchol yn digwydd pan fo polisi sy’n gymwys yn yr un ffordd i bawb ond sy’n cael effaith sy’n rhoi grŵp o bobl sy’n rhannu nodwedd warchodedig o dan anfantais, ac rydych yn cael eich rhoi dan anfantais fel un sy’n perthyn i’r grŵp hwnnw. Os yw hynny’n digwydd, mae rhaid i’r person neu’r sefydliad sy’n defnyddio’r polisi ei gyfiawnhau.

Gall ‘polisi’ gynnwys arfer, rheol neu drefniant.   

Nid yw’n gwneud gwahaniaeth p’un ai a oedd rhywun yn bwriadu i’r polisi eich rhoi dan anfantais neu beidio.   

Gan edrych ar bob elfen ar wahân sydd ei hangen i sefydlu gwahaniaethu anuniongyrchol:

  • mae rhaid bod polisi y mae sefydliad yn ei gymwyso’n gyfartal i bawb (neu i bawb yn y grŵp yr ydych yn perthyn iddo) ac
  • mae rhaid bod y polisi yn rhoi pobl â’ch nodwedd warchodedig chi dan anfantais o’i gymharu â phobl sydd heb y nodwedd honno, ac
  • mae rhaid i chi allu dangos ei fod wedi eich rhoi chi yn bersonnol o dan anfantais neu fydd yn gwneud hynny, ac
  • nid yw’r sefydliad yn gallu dangos bod rheswm da dros ddefnyddio’r polisi er y lefel o anfantais i bobl â’ch nodwedd warchodedig chi (sef cyfiawnhad gwrthrychol). Os gall y sefydliad gyfiawnhau ei bolisi, nid yw’n wahaniaethu anuniongyrchol. 

Cyfiawnhad gwrthrychol

Mae 'Cyfiawnhad gwrthrychol’ yn darparu amddiffynfa ar gyfer defnyddio polisi a fyddai fel arall yn wahaniaethu anuniongyrchol anghyfreithlon. Mae hefyd yn darparu amddiffynfa ar gyfer defnyddio rheol neu arfer sy’n seiliedig ar oedran a fyddai fel arall yn wahaniaethu uniongyrchol ar sail oedran.

I ddibynnu ar yr amddiffynfa 'cyfiawnhad gwrthrychol', mae rhaid i’r cyflogwr neu ddarparwr gwasanaeth neu sefydliad arall ddangos bod rheswm da am ei bolisi (neu reol yn seiliedig ar oedran) - hynny yw, 'modd cymesur o gyflawni nod cyfreithlon'.

Rhai pwyntiau allweddol yw:

  • Rhaid i’r nod fod yn ystyriaeth wrthrychol wirioneddol, ac nid yn wahaniaethol yn ei hunan. Er enghraifft, byddai sicrhau iechyd a diogelwch eraill yn nod cyfreithlon.
  • Os mae’r nod yn syml yw gostwng costau oherwydd ei fod yn rhatach i wahaniaethu, ni fydd hyn yn gyfreithlon.
  • Ymarfer cydbwyso yw gweithio allan a yw cyfrwng yn ‘gymesur’. Ydy pwysigrwydd y nod yn gorbwyso unrhyw effeithiau gwahaniaethol y driniaeth anffafriol?
  • Rhaid na fo mesurau eraill ar gael a fyddai’n cyflawni’r nod heb ormod o drafferth ac a fyddai’n osgoi effaith wahaniaethol o’r fath. Pe gellid fod wedi cymryd camau eraill cymesur, mae’n annhebyg y gellid cyfiawnhau’r polisi (neu reol yn seiliedig ar oedran).

Gofyniad galwedigaethol

Pan fo bod â nodwedd warchodedig yn ofyniad galwedigaethol, gellir neilltuo rhai swyddi i bobl â’r nodwedd warchodedig honno (er enghraifft gweithwyr cymorth benywaidd mewn noddfa i fenywod; gweinidogion crefydd).

Fodd bynnag, rhaid i’r sefydliad allu dangos bod cymhwyso’r gofyniad galwedigaethol yn ffordd gymesur o gyflawni nod cyfreithlon (gweler cyfiawnhad gwrthrychol uchod).

Camau positif

Yn y gweithle, camau yw’r rhain, y gall cyflogwr eu cymryd i annog pobl o grwpiau sy’n rhannu nodwedd warchodedig sydd ag anghenion gwahanol neu hanes o anfantais neu gyfranogiad isel – er enghraifft, i wneud cais am swyddi neu gael eu datblygu ar gyfer dyrchafiad. Gallai’r camau hyn gynnwys darparu profiad gwaith, mentora neu hyfforddiant.

Pan fo sefydliad yn darparu gwasanaethau, dyma’r camau y gall eu cymryd i alluogi neu annog pobl o grwpiau sy’n rhannu nodwedd warchodedig i gyfranogi, neu orchfygu anfantais arbennig sydd ganddyn nhw. Mae camau positif yn gyfreithlon os oes tystiolaeth o angen – er enghraifft, lefel cyfranogi pobl o’r grŵp hwnnw sy’n is nag y gellid yn rhesymol ei ddisgwyl.

Yn y ddau achos rhaid i’r camau a gymerwyd fod yn fodd cymesur o gyflawni un o’r nodau cyfreithlon hyn (gweler cyfiawnhad gwrthrychol uchod).

Gweithle

Mae’r Ddeddf Cydraddoldeb yn diogelu yn erbyn gwahaniaethu yn y gweithle pan rydych yn:

  • Gwneud cais am swydd.
  • Cael cynnig swydd ar delerau ac amodau penodol.
  • Ceisio cyfleoedd ar gyfer hyfforddiant a dyrchafiad.
  • Ceisio mynediad i fuddion yn ymwneud â gwaith.
  • Yn mynd trwy weithdrefnau disgyblu / cwyno.
  • Delio â’ch amgylchedd gweithio
  • Cael eich diswyddo neu golli swydd.
  • Ceisio am neu gael geirda ar gyfer swydd.

Erledigaeth

Trin rhywun yn wael oherwydd eu bod wedi gwneud ‘gweithred warchodedig’ (neu oherwydd bod cyflogwr neu ddarparwr gwasanaeth neu sefydliad arall o’r farn eich bod wedi gwneud neu ar fin gwneud gweithred warchodedig). Nid oes rhaid i’r driniaeth fod yn gysylltiedig â nodwedd warchodedig.

‘Gweithred warchodedig’ yw:

  • Gwneud hawliad neu achwyniad o wahaniaethu (o dan Ddeddf Cydraddoldeb).
  • Helpu rhywun arall i wneud hawliad drwy roi tystiolaeth neu wybodaeth.
  • Gwneud honiad eich bod chi neu rywun arall wedi mynd yn groes i’r Ddeddf.
  • Gwneud unrhyw beth arall yng nghyswllt y Ddeddf. 

Diweddarwyd ddiwethaf: 08 Jun 2018