Gwaith cyfartal?

Cyngor a Chanllawiau

I bwy mae'r dudalen hon?

  • Employers

Y gwledydd y mae'n berthnasol iddynt?

    • Prydain Fawr flag icon

      Prydain Fawr

Mae tri math o waith cyfartal:

Gwaith tebyg

’Gwaith tebyg’ yw gwaith sydd yr un fath neu’n debyg yn gyffredinol - sef gwaith sy’n golygu gwneud tasgau tebyg y mae angen sgiliau tebyg i’w gwneud, ac nid yw unrhyw wahaniaethau yn y gwaith o bwys ymarferol. I bennu ‘gwaith tebyg’, aseswch:

  • y tasgau yr ymwneir â nhw ac unrhyw wahaniaethau rhwng y ddwy rôl
     
  • amlder, natur a maint unrhyw wahaniaethau (er enghraifft yn y lefel cyfrifoldeb, y sgiliau, cymwysterau neu’r hyfforddiant sydd ei angen neu’r ymdrech corfforol yr ymwneir ag ef) i weld os ydynt o bwysigrwydd ymarferol

Nid yw gwahaniaeth yn y llwyth gwaith ei hunan yn atal cymhariaeth ‘gwaith tebyg’, oni bai bod y llwyth gwaith sydd wedi’i gynyddu yn cynrychioli gwahaniaeth mewn cyfrifoldeb neu wahaniaeth arall o bwysigrwydd ymarferol.

Enghreifftiau ‘gwaith tebyg’:

Dyfarnwyd yr enghreifftiau hyn i fod yn ‘waith tebyg’ gan y llysoedd:

  • menyw yn paratoi ciniawau i gyfarwyddwyr a dyn yn paratoi brecwast, cinio a the i gyflogeion
  • cyflogeion archfarchnad gwrywaidd a benywaidd sydd yn gwneud tasgau tebyg yn gofyn am lefelau sgiliau tebyg, er efallai byddai’r dynion yn codi gwrthrychau trymach o dro i dro

Gwaith wedi’i raddio’n gyfatebol

Mae ‘gwaith sydd wedi ei raddio fel cyfatebol’ wedi ei raddio dan gynllun gwerthuso swydd dilys fel un o werth cyfartal o ran galwadau ar yr unigolyn, gan gynnwys ymdrech, sgil a gwneud penderfyniadau. Gallai swyddi sydd yn ymwneud â thasgau annhebyg gael eu graddio’n gyfatebol.

Enghraifft ‘gwaith wedi’i raddio’n gyfatebol:

  • Efallai y byddai gwaith nyrs alwedigaethol yn cael ei raddio fel cyfatebol i oruchwyliwr cynhyrchu pan fydd elfennau o'r swydd megis sgil, cyfrifoldeb ac ymdrech yn cael eu hasesu.

Gwaith o werth cyfartal

‘Gwaith o werth cyfartal’ - dyma waith nad yw’n debyg ac nid yw wedi cael ei werthuso yn waith cyfwerth, ond mae’n gyfwerth o ran gofynion megis:

  • ymdrech yr ymwneir ag ef,
  • sgiliau sydd yn angenrheidiol i wneud y swydd
  • gwneud penderfyniadau sydd yn rhan o’r swydd

 

Mewn rhai achosion, gallai’r ddwy swydd ymddangos yn gyffredinol gyfatebol, megis pennaeth personél benywaidd a phennaeth cyllid gwrywaidd. Yn fwy cyffredin, gall mathau cwbl wahanol o swyddi droi allan i fod o werth cyfartal o’u dadansoddi.

Enghreifftiau ‘gwaith o werth cyfartal’

Enghreifftiau o swyddi gwahanol a ddyfarnwyd o fod o werth cyfartal gan y llysoedd yn cynnwys:

  • clerc cynorthwyol yn gydradd i weithiwr warws
  • gweithwyr cantîn a glanhawyr yn gydradd i weithwyr pwll sydd yn gweithio ar ben y pwll a gweithwyr clerigol
  • nyrs ysgol feithrin yn gydradd i dechnegydd pensaernïol llywodraeth leol
  • pennaeth therapi lleferydd ac iaith yn gydradd i bennaeth gwasanaeth fferyllfa ysbyty

Nid yw o angenrhaid yn golygu bydd swyddi gyda’r teitlau swydd hyn neu debyg bob amser o werth cyfartal i’w gilydd ym mhob sefydliad sydd yn defnyddio’r un teitlau.

Ffactorau perthnasol

Os yw cyflogwr yn dibynnu ar ffactor perthnasol i egluro gwahaniaeth mewn cyflog, rhaid i hyn beidio ag ymwneud â thrin y fenyw yn llai ffafriol na’r dyn oherwydd eu rhyw. Gwahaniaethu uniongyrchol anghyfreithlon ar sail rhyw fyddai hyn. Er enghraifft, mewn un achos, ni allai cyngor ddefnyddio ‘cyfraddau’r farchnad’ i gyfiawnhau’r gwahaniaeth mewn cyflog rhwng cynorthwywyr arlwyo benywaidd ac ysgubwyr ffordd, casglwyr sbwriel a garddwyr gwrywaidd. Cafodd y farchnad ei hunan ei difwyno gan wahaniaethu ar sail rhyw a oedd yn ystyried gwaith yr hawlwyr fel ‘gwaith menywod’.

Rhaid i’r ffactor perthnasol beidio â rhoi menywod fel grŵp o dan anfantais arbennig o’i gymharu â dynion, oni bai:

  • bod gan y cyflogwr nod gyfreithlon wrth gymhwyso’r ffactor perthnasol h.y. angen gwirioneddol nad yw’n wahaniaethol
  • mae cymhwyso’r ffactor perthnasol yn ffordd gymesur (priodol ac yn rhesymol anghenraid) i gyflawni’r nod hwnnw

Er enghraifft, mewn un achos, roedd yr heddlu am wobrwyo gweithio’r nos drwy ddefnyddio ‘taliadau blaenoriaeth arbennig’. Roedd hyn yn rhoi menywod o dan anfantais benodol o’i gymharu â dynion oherwydd eu bod yn llai tebygol o allu gweithio yn y nos oherwydd cyfrifoldebau gofalu.

Fodd bynnag, roedd angen gwirioneddol gan yr heddlu am bobl i weithio sifftiau nos a gweithredon nhw’n gymesur, gan nad oedd unrhyw ffordd arall i annog gweithio’r nos heb gynnig tâl uwch. Felly, roedd yr heddlu wedi gweithredu’n gyfreithlon.

Diweddarwyd ddiwethaf: 26 Aug 2020

Cysylltwch â Acas am ragor o wybodaeth

Os ydych yn ymwneud ag anghydfod cyflogaeth neu’n ceisio gwybodaeth ar hawliau a rheolau cyflogaeth, gallwch gysylltu â’r Gwasanaeth Cynghori, Cymodi a Chyflafareddu (Acas):

www.acas.org.uk/helplineonline

Rhadffôn: 0300 123 1100 (8yb-8yh Llun i Wener a 9yb-1yh Sadwrn)

Gwasanaeth Cyfnewid Testun: 18001 0300 123 1100.