Beth yw gwaith cyfartal?

Cyngor a Chanllawiau

I bwy mae'r dudalen hon?

  • Employers

Y gwledydd y mae'n berthnasol iddynt?

    • Prydain Fawr

Beth a ddywed y Ddeddf

Dan Ddeddf Cydraddoldeb 2010 (y Ddeddf) mae gan gyflogeion hawl cyfreithiol i gyflog cyfartal i rywun o'r rhyw arall os yw yn yr un cyflogaeth ac yn gwneud gwaith cyfartal.

Mae tri math o waith cyfartal:

  • gwaith tebyg – sef gwaith sy’n golygu gwneud tasgau tebyg y mae angen sgiliau tebyg i’w gwneud, ac nid yw unrhyw wahaniaethau yn y gwaith o bwys ymarferol. e.e. cogydd benywaidd yn paratoi ciniawau ar gyfer cyfarwyddwyr a chogydd gwrywaidd yn coginio brecwast, cinio a the i gyflogeion
  • gwaith sydd wedi ei raddio fel cyfatebol - mae hyn yn waith sydd wedi ei raddio dan gynllun gwerthuso swydd teg fel un o werth cyfartal o ran galwadau ar yr unigolyn. e.e. efallai y byddai gwaith nyrs alwedigaethol yn cael ei raddio fel cyfatebol i oruchwyliwr cynhyrchu pan fydd elfennau o'r swydd megis sgil, cyfrifoldeb ac ymdrech yn cael eu hasesu gan gynllun gwerthuso swydd teg,
  • gwaith o werth cyfartal - dyma waith nad yw’n debyg ac nid yw wedi cael ei werthuso yn waith cyfwerth, ond mae’n gyfwerth o ran gofynion megis ymdrech, sgiliau a gwneud penderfyniadau. e.e. cynorthwyydd clerigol a gweithiwr warws.

Mae'n bwysig deall yn gywir beth mae pob un o'r termau hyn yn ei olygu wrth osod cyflog cyflogai unigol, adolygu system gyflog eich sefydliad neu gyflawni archwiliad cyflog cyfartal. Cofiwch, dan y Ddeddf, gall swyddi sy'n ymddangos i fod yn fathau gwahanol iawn gael eu hystyried yn ‘waith cyfartal’.

Cymharu gwaith menywod a dynion

Gall menyw hawlio cyflog cyfartal am waith cyfartal gyda dyn neu ddynion yn yr un gyflogaeth. Yn gyffredinol, mae ‘yr un gyflogaeth’ yn golygu bod y fenyw a'i chymharydd yn cael eu cyflogi gan yr un cyflogwr neu gyflogwr cysylltiedig naill ai yn yr un weithfan neu mewn gwahanol weithfannau ond dan amodau a thelerau cyffredin. Gelwir y dyn neu ddynion y mae'n cael ei chymharu â nhw yn ‘y cymharydd’.

Dan gyfraith yr Undeb Ewropeaidd, gall menyw hefyd ei chymharu ei hun â dyn nad yw yn yr un gyflogaeth, ond lle gellir priodoli’r gwahaniaeth mewn cyflog i ‘un ffynhonnell’ sydd â’r grym i unioni’r gwahaniaeth (megis, os yw gwahaniaethau mewn cyflogau yn deillio o gytundeb ar y cyd ar draws y sector).

Mae'r darpariaethau cyflog cyfartal yn y Ddeddf Cydraddoldeb 2010 yn berthnasol i ddynion a menywod, ond gan mai menywod sy'n gwneud y mwyafrif o hawliadau cyflog cyfartal, mae'r geiriad a'r enghreifftiau yn y canllaw hwn wedi eu cyflwyno o safbwynt anfantais i fenywod yn defnyddio cymharydd gwrywaidd.

Gwaith tebyg

Mae dau gam i’r broses o bennu ‘gwaith tebyg’.

  1. Mae angen i chi asesu os yw'r fenyw a'i chymharydd gwrywaidd yn cael eu cyflogi mewn gwaith sydd yr un fath neu o natur gyffredinol debyg. Mae hyn yn cynnwys ystyriaeth gyffredinol o alwadau'r gwaith hwn, megis yr ymdrech, gwybodaeth a sgiliau sydd angen i'w wneud.
  2. Os yw'r gwaith yn gyffredinol debyg, yna mae angen i chi asesu os yw unrhyw wahaniaethau rhwng eu gwaith o bwys ymarferol, parthed:
  • amlder unrhyw wahaniaethau sy'n codi yn ymarferol, a
  • natur a maint y gwahaniaethau hynny.

I gyfiawnhau'r gwahaniaeth mewn cyflog neu amodau eraill, rhaid i'r cyflogwr allu arddangos bod gwahaniaethau arwyddocaol o bwys ymarferol yn y gwaith sy'n cael ei gyflawni. Er enghraifft, lefel cyfrifoldeb, sgiliau, yr amser ar gyfer gwneud y gwaith, unrhyw gymwysterau gofynnol neu hyfforddiant gofynnol, neu faint o ymdrech corfforol sydd angen.

Nid yw gwahaniaeth mewn llwyth gwaith ynddo'i hun yn atal cymhariaeth ‘gwaith tebyg’, oni bai fod y cynnydd mewn llwyth gwaith yn cynrychioli gwahaniaeth mewn cyfrifoldeb neu wahaniaeth arall o bwys ymarferol.

‘Gwaith tebyg’ yn ymarferol

Yn yr enghreifftiau canlynol, ceisiodd y cyflogwr amddiffyn gwahaniaeth mewn cyflog ar y sail, er bod y gwaith yn gyffredinol debyg, roedd yn cynnwys gwahaniaethau o bwys ymarferol. Ym mhob achos, gwelwyd nad oedd y gwahaniaethau o bwys ymarferol parthed cyflog. Felly cafodd pob un o'r rhain eu barnu i fod yn ‘waith tebyg’ gan y llysoedd:

  • menyw yn paratoi ciniawau i gyfarwyddwyr a dyn yn paratoi brecwast, cinio a the i gyflogeion, a
  • cyflogeion archfarchnad gwrywaidd a benywaidd sy'n cyflawni tasgau tebyg yn galw am lefelau sgiliau tebyg, er bod y dynion yn codi gwrthrychau trymach o bryd i'w gilydd.

Gwaith sy’n cael ei gyfrif yn gyfartal

Mae gwaith menyw yn cael ei raddio fel cyfatebol i waith dyn os yw cynllun gwerthuso swydd yn rhoi gwerth cyfartal i'r gwaith o ran galwadau ar y gweithwyr, yn cynnwys ymdrech, sgil a gwneud penderfyniadau.

Mae gwaith wedi ei raddio fel cyfatebol os yw'r swyddi wedi sgorio yr un nifer o bwyntiau neu o fewn yr un graddiad gwerthuso swydd. Mae'r ffocws ar alwadau'r swydd yn hytrach na natur y gwaith yn gyffredinol.  Gallai swyddi sy'n ymddangos i fod yn wahanol iawn fod yn gyfatebol wedi eu gwerthuso'n gywir.

Er nad yw'n ofynnol, y dull mwyaf dibynadwy a gwrthrychol y gallwch ddefnyddio i asesu os yw eich cyflogeion yn gwneud gwaith cyfatebol neu waith o werth cyfartal yw i ddefnyddi cynllun gwerthuso swydd teg.

Beth yw cynllun gwerthuso swydd?

Mae cynllun gwerthuso swydd yn ddull o asesu gwerth cymharol gwahanol swyddi mewn modd systematig.

Rhaid i Gynlluniau gwerthuso swyddi fod yn deg - ni ddylent wahaniaethu na chael eu dylanwadu gan ystrydebau o ran rhyw na thybiaethau ynghylch gwaith menywod a dynion. Yn hanesyddol, mae tuedd i beidio gwerthfawrogi neu esgeuluso sgiliau a nodweddion eraill sy'n gynhenid mewn gwaith sy'n cael ei gyflawni gan fenywod fel arfer. Ni fydd cynllun teg yn neilltuo gwahanol bwyntiau i swyddi dim ond am ei fod yn gwerthfawrogi galwadau penodol o waith a gyflawnir gan fenywod yn draddodiadol yn wahanol i alwadau gwaith a gyflawnir yn draddodiadol gan ddynion.

Os oes rhagfarn rhyw yn y system sgorio, byddai hyn yn wahaniaethol, a byddai'n atal menyw rhag dangos y gellid graddio ei gwaith fel cyfatebol i gymharydd gwrywaidd dan gynllun gwerthuso swydd teg.

Gellir cael rhagor o wybodaeth ar gynllunio a gweithredu cynllun gwerthuso swydd gan y Gwasanaeth Cynghori, Cymodi a Chyflafareddu (ACAS). Gall undebau llafur hefyd gynghori ar werthuso swyddi.

'Gwaith sy’n cael ei gyfrif yn gyfartal' yn ymarferol

  • Efallai y byddai gwaith nyrs alwedigaethol yn cael ei raddio fel cyfatebol i oruchwyliwr cynhyrchu pan fydd elfennau o'r swydd megis sgil, cyfrifoldeb ac ymdrech yn cael eu hasesu gan gynllun gwerthuso swydd teg.
  • Fe raddiodd cynllun gwerthuso swyddi nad oedd swyddi cynorthwywyr addysgu dosbarth benywaidd a hyfforddwyr addysg gorfforol gwrywaidd oedd yn derbyn cyflog gwell yn gyfatebol. Roedd hyn oherwydd bod yr astudiaeth yn rhoi gormod o bwys i'r ymdrech gorfforol yn gysylltiedig â gwaith y dynion na'r gwaith deallusol a gofal oedd yn rhan o waith y menywod. Oherwydd bod gan y cynllun gwerthuso swydd ragfarn ryw, mae'n dal yn bosibl gwneud hawliad cyflog cyfartal.

Gwaith o werth cyfartal

Y drydedd ffordd ble gall menyw hawlio ‘gwaith cyfartal’ i ddyn yw os yw'n gallu dangos bod ei gwaith o werth cyfartal i'w waith ef, o ran y galwadau a wneir arni. Mae hyn yn golygu y gall y gwaith mae menyw a'i chymharydd gwrywaidd yn ei wneud yn wahanol, ond gellir ystyried eu bod o werth cyfartal o ran galwadau'r swyddi, megis:

  • yr ymdrech ofynnol
  • hyfforddiant neu sgiliau angenrheidiol i wneud y gwaith
  • amodau gwaith, a
  • y broses o wneud penderfyniadau sy'n rhan o'r rôl.

Mewn rhai achosion, gall y swyddi sy'n cael eu cymharu ymddangos i fod yn debyg, fel pennaeth personél benywaidd a phennaeth cyllid gwrywaidd. Yn fwy cyffredin, gall swyddi o fath cwbl wahanol, megis â llaw a gweinyddol, fod o werth cyfartal wrth eu dadansoddi o ran y galwadau ar y cyflogai.

Er nad yw'n ofynnol, y dull mwyaf dibynadwy a gwrthrychol y gallwch ei ddefnyddio i asesu os yw eich cyflogeion yn gwneud gwaith o werth cyfartal yw defnyddio cynllun gwerthuso swydd teg.

'Gwaith o werth cyfartal' yn ymarferol

Ymysg enghreifftiau o wahanol swyddi a farnwyd i fod o werth cyfartal gan y llysoedd mae:

  • cynorthwyydd clerigol = gweithredwr warws
  • gweithwyr ffreutur a glanhawyr = gweithwyr mwynglawdd arwyneb a gweithwyr clerigol
  • nyrs feithrin ysgol = technegydd pensaernïol llywodraeth leol, a
  • pennaeth gwasanaeth therapi lleferydd ac iaith = pennaeth gwasanaeth fferyllol ysbyty.

Cyfraith achos

Mae cyfraith achos yn awgrymu, oni bai fod 'wahaniaeth mesuradwy a sylweddol cyffredinol' rhwng galwadau'r swyddi sy'n cael eu cymharu, byddant yn cael eu hystyried i fod o werth cyfartal. Ni fydd mân wahaniaethau yn atal y swyddi rhag bod o werth cyfartal.

Yn Wells ac Eraill v F Smales & Son (Fish Merchants) Ltd 10701/84-10715/84, canfu'r tribiwnlys fod swyddi'r holl ymgeiswyr o werth cyfartal i'r cymharydd er bod yr Arbenigwr Annibynnol wedi dweud nad oedd pump o'r 14 ymgeisydd yn gyfartal, er nad oedd maint y gwahaniaeth yn fawr. Dywedodd y tribiwnlys bod yr ymgeiswyr wedi sgorio mor agos fel nad oedd y gwahaniaeth rhyngddynt a'r cymharydd yn berthnasol ac nad oedd yn gwneud gwahaniaeth materol.

Yn Southampton and District Health Authority v Worsfold EAT 598/98 hawliodd therapydd lleferydd fod ei gwaith o werth cyfartal i seicolegydd clinigol gwrywaidd yn gweithio i'r un cyflogwr. Canfu'r Arbenigwr Annibynnol wahaniaeth pwyntiau o lai na 5% rhwng yr ymgeisydd a'r swyddi cymharol. Casglodd y tribiwnlys nad oedd unrhyw wahaniaeth mesuradwy ac arwyddocaol rhwng y swyddi dan ystyriaeth. Cefnogwyd eu casgliad gan dystiolaeth yr Arbenigwr Annibynnol a gyfaddefodd, wrth gael ei groesholi, pe byddai ef fel rheolwr wedi bod yn gyfrifol am raddio'r swyddi, na fyddai'r gwahaniaeth rhyngddynt wedi arwain at unrhyw wahaniaeth mewn graddio.

Gellir defnyddio cymharydd sy'n gwneud gwaith o werth llai.

Yn Murphy v Bord Telecom Eireann [1988] IRLR 267 ECJ, penderfynodd Llys Cyfiawnder Ewrop bod yr hawl i gyflog cyfartal am waith o werth cyfartal nid yn unig yn berthnasol i sefyllfaoedd ble roedd y gwaith o'r union yr un gwerth neu werth agos iawn, ond roedd hefyd yn berthnasol i sefyllfaoedd ble roedd y fenyw yn cael cyflog am waith o werth mwy. Mewn sefyllfa o'r fath, byddai'n rhaid i chi roi cydraddoldeb i'r fenyw gyda'i chymharydd gwrywaidd, ond ni fyddai'n rhaid i chi dalu mwy iddi.

Ni allwch ddefnyddio cymharydd sy'n gwneud gwaith o werth mwy a hawlio cyfran o'i gyflog

Nid yw gwerth cyfartal yn golygu bod gan y fenyw hawl i gyfran o gyflog ei chymharydd, sy'n gyfatebol i werth cyfatebol ei swydd o'i gymharu â'i swydd ef. Er enghraifft, ni fyddai'n rhaid i chi dalu menyw 70% o gyflog ei chymharydd ar sail y ffaith bod ei swydd hi wedi ei phrofi i fod yn 70% o werth ei swydd ef.

Defnyddio mwy nag un cymharydd

Dylid nodi o ran ‘gwaith cyfartal’, y gall menyw hawlio gyflog cyfartal yn defnyddio unrhyw un neu'r holl wahanol ddulliau o gymharu a ddisgrifir uchod. Er enghraifft, gallai menyw yn gweithio fel rheolwr swyddfa mewn garej hawlio ‘gwaith tebyg’ gyda rheolwr swyddfa gwrywaidd yn gweithio ar y cyd â hi a gwaith o 'werth cyfartal' gyda mecanydd garej gwrywaidd.

Gwybodaeth Bellach

Os ydych yn ymwneud ag anghydfod cyflogaeth neu’n ceisio gwybodaeth ar hawliau a rheolau cyflogaeth, gallwch gysylltu â’r Gwasanaeth Cynghori, Cymodi a Chyflafareddu (Acas):

www.acas.org.uk/helplineonline

Rhadffôn: 0300 123 1100 (8yb-8yh Llun i Wener a 9yb-1yh Sadwrn)

Gwasanaeth Cyfnewid Testun: 18001 0300 123 1100.

Diweddarwyd ddiwethaf: 11 Mar 2019

Cysylltwch â Acas am ragor o wybodaeth

Os ydych yn ymwneud ag anghydfod cyflogaeth neu’n ceisio gwybodaeth ar hawliau a rheolau cyflogaeth, gallwch gysylltu â’r Gwasanaeth Cynghori, Cymodi a Chyflafareddu (Acas):

www.acas.org.uk/helplineonline

Rhadffôn: 0300 123 1100 (8yb-8yh Llun i Wener a 9yb-1yh Sadwrn)

Gwasanaeth Cyfnewid Testun: 18001 0300 123 1100.