Gwahardd gwahaniaethu

Mae gwahaniaethu yn digwydd pan gewch eich trin yn llai ffafriol nag unigolyn arall mewn sefyllfa debyg ac ni ellir cyfiawnhau’r ymdriniaeth honno’n wrthrychol ac yn rhesymol.

Mae’n bwysig i ddeall nad yw’r Ddeddf Hawliau Dynol yn eich diogelu rhag gwahaniaethu ymhob agwedd yn eich bywyd. Yn lle hynny mae’n eich diogelu rhag gwahaniaethu wrth fwynhau’r hawliau dynol hynny a ddiogelir gan Gonfensiwn Hawliau Dynol Ewrop. Mae hyn yn adlewyrchu’r syniad craidd y bod gennym oll, waeth pwy ydym ni, yr un hawliau dynol ac y dylid fod gennym fynediad cyfartal atynt.

Mae cyfreithiau eraill sydd yn eich diogelu’n fwy cyffredinol rhag gwahaniaethu.

Nid yw’r diogelwch rhag gwahaniaethu yn y Ddeddf Hawliau Dynol yn sefyll ar ei ben ei hun. Mewn geiriau eraill, er mwyn dibynnu ar yr hawl hwn, mae rhaid i chi ddangos bod eich gallu i fwynhau un neu fwy o’r hawliau eraill yn y Ddeddf Hawliau Dynol wedi ei effeithio gan yr ymdriniaeth wahaniaethol. Fodd bynnag, nid oes rhaid i chi brofi bod yr hawl dynol arall hwn wedi ei dorri’n wirioneddol.

Oherwydd y Ddeddf Hawliau Dynol mae gennych yr hawl i beidio â chael eich gwahaniaethu  gan eich ‘rhyw, hil, lliw, iaith, crefydd, barn wleidyddol neu arall, gwreiddiau cenedlaethol neu gymdeithasol, cydgysylltiad â lleiafrif cenedlaethol, eiddo, genedigaeth neu statws arall’.

Mae’r gyfraith achos sy’n perthyn i’r hawl hwn wedi dangos bod y term ‘statws arall’ yn cynnwys, ymysg pethau eraill, cyfeiriadedd rhywiol, anghyfreithlondeb, statws priodasol, aelodaeth undeb llafur, trawsrywedd a charcharu. Gellir ei ddefnyddio hefyd i herio gwahaniaethu ar sail oed neu anabledd.

Enghraifft

Mae’r diogelwch gwrth gwahaniaethu yn y Ddeddf Hawliau Dynol wedi ei ddefnyddio’n llwyddiannus ar ran cwpl hoyw a ddymunai gael eu trin yn yr un fodd â chwpl heterorywiol ar gyfer dibenion y rheolau sy’n berthnasol i olynu tenantiaeth.

(Cymerwyd yr enghraifft o Human rights, human lives, Department for Constitutional Affairs, 2006.)

Mae’r llysoedd wedi sefydlu hefyd, bod y diogelwch hawliau dynol rhag gwahaniaethu yn cynnwys gwahaniaethu anuniongyrchol. Mae gwahaniaethu anuniongyrchol yn digwydd lle bo rheol neu bolisi sy’n ymddangos fel petai’n gymwys i bawb yn gyfartal, mewn gwirionedd yn rhoi rhai grwpiau dan anfantais. Er enghraifft: hwyrach y byddai gofyniad lle bo rhaid i bob gweithiwr fod dros chwe throedfedd o daldra yn gwahaniaethu’n anuniongyrchol pan nad yw’n angen penodol ar gyfer y swydd, gan y bydd merched a phobl o rai grwpiau hil dan anfantais.

Ar y dudalen hon

Cyfyngiadau

Nid yw pob triniaeth wahaniaethol yn gamwahaniaethol. Mae gwahaniaethu’n digwydd pan na ellir cyfiawnhau triniaeth wahaniaethol yn rhesymol ac yn wrthrychol.

Weithiau, mae trin pobl yn wahanol yn gyfreithlon. Er enghraifft, gall lys ddedfrydu rhywun a gafwyd yn euog o dramgwydd troseddol. Yn y sefyllfa hon, bydd y llys yn trin y person hwn yn wahanol i rywun sy ddim wedi’i gollfarnu o dramgwydd troseddol, ond mae hyn yn ganiataol gan y gellir cyfiawnhau’r driniaeth lai ffafriol yn un rhesymol a gwrthrychol yn unol â’n polisïau cyfiawnder troseddol.

Mae gwahaniaethu cadarnhaol yn digwydd pan fo grŵp difreintiedig yn cael ei drin yn fwy ffafriol er mwyn gorchfygu’r sefyllfa o anghydraddoldeb sy’n bodoli. Pan ellir ei gyfiawnhau yn un rhesymol a gwrthrychol, mae triniaeth fwy ffafriol o ran mwynhau hawliau dynol yn ganiataol o dan y Ddeddf Hawliau Dynol.

Beth a ddywed y gyfraith

Erthygl 14: Gwahardd gwahaniaethu

Caiff yr hawl i fwynhau’r hawliau a’r rhyddfreiniau a amlinellwyd yng Nghonfensiwn Ewrop ar Hawliau Dynol a’r Ddeddf Hawliau Dynol ei sicrhau heb wahaniaethu ar unrhyw sail o ran rhyw, hil, lliw, iaith, crefydd, barnau gwleidyddol neu arall, gwreiddiau  cymdeithasol neu genedlaethol, cydgysylltiad â lleiafrif cenedlaethol, eiddo, genedigaeth neu statws arall. 

Achos enghreifftiol

Lindsay v Y Deyrnas Unedig (1986)

Fe gwynodd cwpl priod, a’r wraig yn unig yn ennill cyflog, fod  gan y drefn treth incwm yn y Deyrnas Unedig  yr effaith o drethu cwplau cyffelyb mewn dull gwahaniaethol ar sail rhyw, statws priodasol a chrefydd. Yn gyntaf, roedd cyplau priod, a’r gŵr yn ennill cyflog yn unig yn cael eu trethu’n drymach na chyplau priod a’r wraig yn ennill cyflog yn unig. Yn ail, roedd cyplau priod yn cael eu trethu’n drymach na chyplau dibriod yn cyd-fyw gyda’i gilydd. Canfu Comisiwn Hawliau Dynol Ewrop fod gan y mesurau trethu a oedd yn rhoi manteision ychwanegol i wraig, a hi'r unig enillwr yn y teulu, gyfiawnhad gwrthrychol a rhesymol wrth annog gwragedd yn gadarnhaol i weithio. Nid oedd y llys yn derbyn y bod cyplau priod mewn sefyllfa debyg i gyplau a oedd yn cyd-fyw o ran dibenion trethu a bod Erthygl 14 yn diogelu’r bobl hynny’n unig, rhag gwahaniaethu ,sydd wedi’u trin yn llai ffafriol o’u cymharu ag eraill mewn sefyllfa gyffelyb. Yn unol â hynny, nid oedd Erthygl 14 wedi’i thorri.

(Crynodeb yr achos wedi’i gymryd o Human rights, human lives, Department for Constitutional Affairs, 2006.)

 

back to top