Ym mis Mawrth 2005, darganfuwyd Keith Philpott, dyn 36 oed a chanddo anableddau dysgu, yn farw yn ei gartref, gan yr heddlu. Trigai Keith wrth ei hunan yn Billingham, Stockton-on-Tees, ond cysylltai â’i deulu, a oedd yn byw gerllaw, yn ddyddiol a chai gymorth ganddynt. Roeddent wedi rhybuddio’r heddlu pan nad oedd Keith wedi galw heibio am ei ginio fel y disgwylid iddo wneud.
Llofruddiwyd Keith, rywbryd, ar 23 neu 24 Mawrth 2005. Roedd wedi ei glymu a’i gagio ac roedd ei gorff a’i ben wedi'u taro drosodd a throsodd. Roedd wedi ei drywanu a’i slaesu mor ddifrifol fel y diberfeddwyd ef. Darganfu’r adroddiad post-mortem gryn dipyn o waed yng ngheudod abdomen Keith, a oedd yn dangos ei fod yn fyw pan achoswyd yr anafiadau i’w stumog.
Ers hynny, euog farnwyd dau ddyn, Sean Swindon a Michael Peart, o’i lofruddio. O ganlyniad i gyfaddefiadau’r dynion wrth eu holi, datgelwyd cefndir y llofruddiaeth yn glir. Anghymeradwyaeth ynglŷn â pherthynas Keith â Gemma Swindon, chwaer Sean Swindon, oedd asgwrn y gynnen, a thrafodir hyn isod.
Nid oedd y gwasanaethau cymdeithasol na'r gwasanaethau cyngor eraill yn gwybod am Keith. Roedd wedi ei gofrestru gyda meddyg teulu, ond yn anaml yr ai yno. Nid oedd ar gofrestr anabledd dysgu meddyg teulu. Gyda'r heddlu roedd ei gyswllt ag awdurdodau cyhoeddus o ran aflonyddu.
Ym mis Gorffennaf 2004, wyth mis cyn iddo gael ei lofruddio, dywedodd Keith wrth yr heddlu fod aelodau o deulu Swindon wedi ei fygwth a’i fod yn ofni mynd allan rhag ofn iddo gael ei ymosod arno gan Sean Swindon. Roedd Gemma Swindon yn gyfeillgar â Keith ac yn ymweld â’i gartref yn rheolaidd yng nghwmni un o’i ffrindiau hi. Roedd wedi adnabod Keith am chwe blynedd, ers iddi fod yn 13 mlwydd oed. Roedd ei theulu o’r farn y bod ei pherthynas â Keith wedi datblygu’n un rywiol a honnid iddynt anghymeradwyo oherwydd y gwahaniaeth o ran oedran. (Dywedodd teulu Keith nad oedd y berthynas erioed wedi bod yn un rywiol a daeth swyddogion yr heddlu, a fu’n archwilio’r llofruddiaeth, i’r un casgliad.) Roedd teulu Keith, hefyd, yn poeni am ei berthynas â Gemma ond am resymau gwahanol - roeddent hwy’n credu iddi gymryd mantais ohono gan gynnwys cynyddu ei filiau ffôn.
Siaradodd yr heddlu â’r Swindons a’u rhybuddio ynglŷn â’u hymddygiad yn y dyfodol. Ni arestiwyd neb ohonynt. Hefyd, cynghorodd yr heddlu Keith i beidio â chysylltu â Gemma mewn unrhyw fodd. Pan gyfwelwyd Keith, nid oedd oedolyn priodol yn bresennol i gynnig cymorth, er i’r heddlu ystyried hynny’n angenrheidiol pan grybwyllodd wrthynt, naw mis yn ddiweddarach, am ymosodiad hollol wahanol.
Parhaodd Gemma i ymweld â Keith yn y misoedd yn dilyn y bygythiadau ym mis Gorffennaf 2004. Ychydig cyn y llofruddiaeth, honnir iddi anfon negeseuon testun bygythiol ato.[1] Mae honiadau y bod Keith wedi anfon negeseuon testun ati a oedd yn awgrymog rhywiol yn eu natur, ond ni ddarganfu’r heddlu unrhyw dystiolaeth o berthynas rhywiol rhwng y ddau. Ni wyddai’r heddlu am y negeseuon hyn ond ar ôl i’r llofruddiaeth ddigwydd. Nid yw’n eglur p’un ai a gynigodd yr heddlu unrhyw gyngor i Keith ai peidio ynglŷn ag adrodd wrthynt am fygythiadau pellach wrth iddynt siarad ag ef ym mis Gorffennaf 2004. Ymddengys na wyddai’r heddlu y bod Keith wedi ei gyhuddo (ar gam) o gael perthynas rywiol, amhriodol gyda menyw ifanc.
Ar noson y llofruddiaeth, aeth Sean Swindon a’i ffrind, Michael Peart, i dŷ Keith. Rhybuddiodd Sean Swindon ef i beidio â chysylltu â’i chwaer mwyach. Yn ôl Peart, gwrthododd Keith i beidio â chysylltu â Gemma. Clymon nhw ef a’i ddirboeni am tua thair awr. Yna trywanodd Swindon ef yn ei stumog ac (yn ôl Peart) ‘dechreuodd ei slaesu nes i’w ymysgaroedd ymddangos’.
1Yn ystod yr archwiliad i’r llofruddiaeth, dywedodd un o’r tystion wrth yr heddlu ei fod wedi gweld neges tesun a oedd yn honedig wedi'i hanfon gan Gemma at Keith gyda’r geiriau, ‘Y perf fel rwyt ti’, ‘rydyn ni’n mynd i dorri dy goesau’, ‘gochela dy gefn’, ‘cadw llygad ar dy fflat’, a ‘beth oedd hwnna?’.
Cyfaddefodd y ddau ddyn i’r llofruddiaeth. Dedfrydwyd y ddau i garchar am oes, a bydd rhaid i Swindon aros yno am o leiaf 20 o flynyddoedd a Peart am 15. Yn ddiweddarach apeliodd y Twrnai Cyffredinol, yr Arglwydd Goldsmith, yn erbyn y dedfrydau hyn gan iddo gredu eu bod yn ‘amhriodol o drugarog’. Cynyddodd y Llys Apêl hwy i 28 o flynyddoedd i’r naill a 22 i’r llall.
Ni erlynwyd y llofruddiaeth fel trosedd casineb ar sail anabledd. Eglurodd Sean Price, Prif Gwnstabl Heddlu Cleveland, hyn: ‘O ganlyniad i’r archwiliad roedd yn eglur iawn nad trosedd casineb mo hon. Ni fyddem yn ei diffinio fel trosedd casineb.’
Nid oedd anabledd yn rhan o Bolisi Trosedd Casineb Heddlu Cleveland tan 2006 er i ddeddfwriaeth gael ei chyflwyno dair blynedd yn gynharach a roddai’r cyfrifoldeb ar ysgwyddau’r heddlu i ymchwilio a yw trosedd wedi’i gysylltu â gelyniaeth ar sail anabledd neu beidio, ac os yw, casglu’r dystiolaeth i gefnogi dedfryd hwy.
Awgryma’r ffigurau a gyflwynwyd i’r ymchwiliad gan heddlu Cleveland bod 34 o helyntion/troseddau casineb ar sail anabledd wedi ei gofnodi ganddynt yn 2009. [2] Cofnodwyd naw o’r rhain fel troseddau ac ymchwiliwyd iddynt. Hefyd cyflwynodd heddlu Cleveland fanylion i’r ymchwiliad ynglŷn â nifer o helyntion aflonyddu ar sail anabledd a gofnodwyd yn 2010. Bellach maen nhw’n ymgymryd â nifer o fentrau i wella eu gallu i weld aflonyddu ar sail anabledd ac i adrodd amdano.
Roedd Keith wedi cysylltu â’r heddlu dair gwaith yn y cyfnod rhwng Ebrill a Hydref 2003 cyn iddo gael ei fygwth gan deulu Swindon ym mis Gorffennaf 2004:
Ni chofnodwyd un o’r helyntion a soniodd Keith amdanynt yn 2003 nag un o’r bygythiadau a wnaed yn ei erbyn yn 2004 chwaith fel rhai a oedd wedi eu sbarduno gan elyniaeth at anabledd. Ni erlynwyd neb.
Yng ngwrandawiad yr ymchwiliad archwiliom resymau’r heddlu am beidio ag ystyried llofruddiaeth Keith fel un a oedd wedi ei sbarduno, yn rhannol o leiaf, gan elyniaeth at anabledd. Er mwyn i drosedd yn erbyn unigolyn anabl fod yn gymwys i ddedfryd fwy o dan adran 146 mae rhaid i Wasanaeth Erlyn y Goron (CPS) ddangos tystiolaeth o drosedd sydd wedi ei sbarduno gan elyniaeth yn hytrach na chasineb. Yn ôl cyngor canllawiau Gwasanaeth Erlyn y Goron, pan nad oes diffiniad cyfreithiol manwl gywir o elyniaeth ar gael, dylid ystyried diffiniadau geiriadur cyffredin sy’n cynnwys drwgewyllus, drwgdeimlad, malais, dirmyg, rhagfarn, anghyfeillgarwch, gelyniaeth, dicter ac anhoffter’.[3] Nid yw gelyniaeth bob amser yn eglur. Efallai nad hi yw’r unig gymhelliant bob amser ond ei bod yn bresennol ochr yn ochr â ffactorau eraill.
Yn gynnar iawn yn ein gwrandawiad ymchwilio dywedodd yr heddlu iddynt ystyried mai pryderon Sean Swindon am natur y berthynas rhwng ei chwaer a Keith oedd yr ysgogiad i’r ymosodiad. Dywedodd yr heddlu wrthym eu bod hwythau a’r CPS wedi ystyried a ddylai’r achos gael ei chyflwyno fel un lle byddai dedfryd fwy, efallai, yn gymwys. Fodd bynnag cydnabu Sean Price, Prif Gwnstabl Heddlu Cleveland Police, yn ddiweddarach yn y gwrandawiad: eu bod, hwyrach, wedi coleddu amryw o deimladau …ond yr hyn nad oedd gennym oedd tystiolaeth a oedd yn awgrymu bod anabledd yn ffactor’.
Yn ôl Price roedd yr heddlu hefyd yn ymwybodol bod 'rhai pobl yn yr ardal yn meddwl bod efallai ciwed o bedoffilyddion a oedd yn cynnwys nifer fach iawn o aelodau yn gysylltiedig. Does dim affliw o dystiolaeth o hynny o gwbl ond gall sïon o’r fath ganu clychau yn y gymuned.’ Er na godwyd unrhyw bryderon ynglŷn â natur perthynas Gemma â Keith nes iddi dyfu’n oedolyn defnyddiwyd y label ‘pedoffilydd’ ar Keith i’w ddiddynoli.
Yn ôl Price: ‘mae rhoi’r label ‘pedoffilyddion’ ar rai adrannau o’r gymuned yn golygu o’r bron y cewch wneud fel y mynnoch’. Mae yna dystiolaeth bod dioddefwyr o leiaf dwy lofruddiaeth arall y’u hystyriwyd gan yr ymchwiliad hwn, (Steven Hoskin a Michael Gilbert), wedi eu labeli yn ‘bedoffilyddion’ gan y sawl a gyflawnodd y troseddau. Yn y ddwy achos roedd y trais yn eithafol a chafodd y dioddefwyr eu trin yn ddiraddiol. Defnyddiwyd y term ‘Paedo’ yn ddilornus yn erbyn David Askew ar o leiaf un achlysur.
Er mai oedolion sy’n adnabyddus iddynt sydd yn gyfrifol gan mwyaf am y cam-drin rhywiol ar blant, a’r rheiny’n aml yn aelodau’r teulu neu’n rhan o’u rhwydwaith cyfeillgarwch, mae’r stereoteip poblogaidd o ‘bedoffilydd’ yn awgrymu eu bo’n nhw’n wahanol iawn i aelodau eraill cymdeithas. O ganlyniad i bobl anabl a ‘phedoffilyddion’ fel ei gilydd gael eu canfod yn ‘wahanol’, efallai bod hynny’n arwain i bobl anabl gael eu labeli ar gam yn droseddwyr rhyw.
Hefyd ymddengys bod rhai pobl yn y gymuned efallai yn cyhuddo unigolion anabl yn faleisus o fod yn ‘bedoffilyddion’ er mwyn esgusodi eu gelyniaeth tuag atynt ac i gyfiawnhau’r trais. Mae angen ymchwilio’n bellach i dramgwyddwyr aflonyddu ar sail anabledd, yr hyn sy’n eu hysgogi a’u patrymau tramgwyddo. Gallai archwilio i’r mater hwn yng nghyd -destun hwnnw fod o gymorth.
Er nad ef yw'r unig gymhelliant posibl, mae’r lefel eithafol o drais sy’n gysylltiedig â llofruddiaeth Keith hefyd o bosib yn awgrymu bod gelyniaeth ar sail anabledd yn rhan o’r ysgogiad. Fel y dywedodd Sir Ken MacDonald, cyn Cyfarwyddwr Erlyniadau Cyhoeddus, ‘Dengys rhai achosion eithriadol o ddifrifol bobl anabl yn cael eu trin fel anifeiliaid… O edrych ar bob achos ar ei ben ei hun ymddangosa’r trais yn ddibwrpas ac yn ddireswm... Ymddengys i mi fod rhaid i ni wrth archwilio’r achosion hyn ofyn cwestiwn syml ac amlwg: Pe na bai’r dioddefwr yn anabl, a fyddai wedi bod yn destun i’r math hwn o driniaeth? ’ [4]
2 Gweler gwefan Cymdeithas Prif Swyddogion yr Heddlu
3 Gwasanaeth Erlyn y Goron, 2010, Troseddau Casineb Anabledd – Canllawiau ar y gwahaniaeth rhwng bregusrwydd a gelyniaeth yng nghyd-destun troseddau yn erbyn pobl anabl. Ar gael o wefan Gwasanaeth Erlyn y Goron
4 Araith i Gyngor y Bar a’r Fforwm Cydraddoldeb ac Amrywiaeth 06/10/08.
Ni chynhaliwyd adolygiad achos dwys yn yr achos hwn. Fe wnaeth yr asiantaethau a oedd yn gysylltiedig ail-archwilio’r achos mewn cynhadledd diwrnod yn 2008 yn sgil marwolaeth Brent Martin a chyhoeddiad adolygiad achos dwys i farwolaeth Steven Hoskin.