Achos pedwar: Shaowei He

Darganfuwyd corff Shaowei He yn iard gefn siop prydau parod Kings Chef Chinese yn Rotherham, yn y bore, ar 23 Mawrth 2006. Galwyd y gwasanaeth ambiwlans gan ei gŵr Lun Xi Tan a ddywedodd wrthynt y bod corff yn yr ardd. Pan gyrhaeddon nhw, darganfu staff y gwasanaeth ambiwlans fod sythder angau, eisoes, yn y corff. Hefyd, darganfuon nhw Su Hua Liu, cariad beichiog Tan, lan llofft gydag anaf a wnaethpwyd ganddi hi ei hun ar wyneb ei harddwrn.

Beth a ddigwyddodd

Roedd Shaowei He tua 25 mlwydd oed pan fu farw. Disgrifiai’r rhai, a oedd yn ei hadnabod, hi fel rhywun a oedd yn debyg i blentyn. Yn ôl tystiolaeth y rheiny, mae’n ymddangos y bod anhawster dysgu ganddi er na aseswyd lefel ei nam, erioed, yn ffurfiol. Daeth i’r wlad hon o Tsieina ym mis Mawrth 2005 ar ôl cael caniatâd i fyw yn y Deyrnas Unedig fel priod Tan, ym mis Ionawr 2005.

Dangosodd post-mortem bod cleisiau eang gan Shaowei ar hyd ei chorff; hen glwyfau cyllell ar ei dwylo a oedd yn anafiadau amddiffynnol yn fwy na thebyg. Hefyd, roedd clwyf trywaniad dwfn yn ei phenelin de nad oedd, o bob golwg , erioed wedi derbyn gofal meddygol ac a oedd yn lled heintus. Darganfu’r heddlu dystiolaeth ei bod yn cael ei gorfodi i gysgu y tu allan mewn stordy. Hefyd, darganfuont ddarn o bibell copr, brws wedi ei dorri, a darn o bren gyda hoelion wedi eu gosod ynddo, y cyfan wedi eu defnyddio i guro Shaowei He. Yn ôl crynodeb achos yr heddlu, ‘ni ellid ond disgrifio ei hanafiadau fel rhai arswydus ac roedd y fenyw hon, yn amlwg, wedi ei dirboeni’. Gwaedlif oedd achos ei marwolaeth a sioc o ganlyniad i amryw o drawmâu arfau di-fin.

Plediodd Lun Xi Tan yn euog o achosi marwolaeth oedolyn bregus neu ei ganiatáu i ddigwydd, a dedfrydwyd ef i garchar am chwe blynedd. Cyhuddwyd Su Hua Liu o lofruddiaeth ond fe blediodd yn euog i ddynladdiad ac anaf corfforol difrifol. Cafodd ddedfryd o 14 o flynyddoedd.
 

Yr ymateb

Prin oedd cysylltiadau Shaowei He ag awdurdodau cyhoeddus ar ôl iddi gyrraedd o Tsieina ar 21 Chwefror 2006. O ran arfer, ymwelodd dau swyddog iechyd yr amgylchedd â’r siop prydau parod a sylwon nhw fod gan Shaowei He anafiadau llosgi ar ei dwylo a chlais drwg o gylch ei llygad. ‘Cymaint oedd difrifoldeb yr anafiadau, fel i’r ddau sôn amdanynt ar ôl gadael yr adeilad’ ond ni ddaethant â’r mater at sylw neb arall. Awgryma hyn nad oeddent yn bendant ynghylch yr hyn y dylen nhw neu y gallan nhw fod wedi ei wneud, er enghraifft, gwneud atgyfeiriad diogelu.

Dywedodd cyn gwraig Lun Xi Tan, a adawodd ef ym mis Ebrill 2005, y bu ef yn ymosodgar tuag ati hi o bryd i’w gilydd. Roedd hi wedi cyfarfod â Shaowei He yn y siop prydau parod ond cafodd ei gwrthod rhag siarad â hi ar wahân i’r adegau pan ddangosai iddi sut i helpu yn y gegin. Ar y diwrnod y symudodd hi allan, daeth ei gariad Su Hua Liu ato i fyw.
Dywedodd cyflogeion eraill y siop prydau parod fod Shaowei He yn hapus ar ôl iddi gyrraedd y Deyrnas Unedig ac yn ymfalchïo yn ei golwg. Fodd bynnag, er Chwefror 2006 dechreuon nhw sylwi cleisiau arni ac anafiadau eraill. Roedd ei dwylo a’i hwyneb wedi chwyddo (o ganlyniad i’r gwaed redeg i’r meinwe, siŵr o fod). Ar un achlysur, roedd wedi ymrwymo ei phen â lliain sychu llestri ac roedd hi’n gwaedu, ond dywedodd ei gŵr ei bod wedi syrthio a tharo ei phen ar erchwyn y toiled. Mynegodd y cyflogeion eu gofid wrth ei gŵr ar amryw o adegau ond ni chysyllton nhw â’r heddlu na’r gwasanaethau cymdeithasol.

Yn dilyn marwolaeth Shaowei He, soniodd amryw o’i chymdogion eu bod wedi ei gweld hi’n cael ei cham-drin yn ddrwg ac wedi sylwi ar ei llygaid cleision a’i hanafiadau eraill.
 

Erlyniad

Pan arestiwyd Lun Xi Tan, honnai iddo briodi Shaowei He yn Tsieina ond pan gyrhaeddon nhw yn Lloegr dywedodd hi wrtho ei bod eisiau ei ysgaru. Dywedodd fod dod â Shaowei He i Loegr wedi costio £10,000 iddo a'i bod hi wedi addo gweithio am ddwy flynedd heb dâl i’w ad-dalu. Dywedodd mai ei gariad, Su Hua Liu, oedd yr ymosodwr. Pan ofynnwyd iddo am y rheswm nad oedd wedi ymyrryd i atal yr ymosodiadau difrifol yr oedd wedi bod yn dyst iddynt, atebodd y bod ganddi dymer gwyllt. Hefyd, am nad oedd am ymyrryd yn gorfforol, gan iddo ofni rhoi niwed i’w blentyn yn ei chroth.

Pan gyfwelwyd Su Hua Liu, cadarnhaodd ei bod wedi taro Shaowei He, ar nifer o achlysuron, ag amryw o declynnau. Honnai iddi wneud hyn ond ar ôl i Shaowei He ei tharo yn ei stumog ar ôl i honno glywed am ei beichiogrwydd. Fodd bynnag, dywedodd y bydwragedd a’r meddygon a ofalodd am Su Hua Liu yn ystod ei beichiogrwydd nad oedd, unwaith, wedi sôn am yr ymosodiadau nes iddi gael ei harestio ynglŷn â marwolaeth Shaowei He.

Cyhuddwyd Su Hua Liu o lofruddiaeth ond plediodd yn euog i ddynladdiad ac o wneud anaf  corfforol difrifol. Cafodd ddedfryd o naw blynedd am y dynladdiad a phum mlynedd yn gyfredol am yr Anaf Corfforol Difrifol.  Plediodd Lun Xi Tan yn euog o achosi marwolaeth unigolyn bregus neu ganiatáu i hynny ddigwydd (trosedd a chrëwyd gan y Ddeddf Trais Domestig, Troseddau a Dioddefwyr 2004).  Cyflwynwyd dedfryd ‘ddim yn euog’ yn erbyn y cyhuddiad o ddynladdiad yn erbyn Lun Xi Tan ar gyfarwyddyd y barnwr. Dedfrydwyd ef i chwe blynedd.

Apelion nhw yn erbyn y dedfrydau. Yn ôl y Llys Apêl, nid oedd y ceisiadau i apelio ‘yn cynnwys dim mymryn o deilyngdod a gwrthodir hwy’. Yn ôl y Llys roedd y dedfrydau’n ‘gwbl haeddiannol’ ac ‘y byddai ffeithiau’r achos yn siŵr o droi stumog unrhyw unigolyn trugarog’. Ni erlynwyd yr achos fel trosedd casineb ar sail anabledd.

Bu diffyg cyffredinol ar ran Heddlu De Swydd Efrog i gydnabod a chofnodi aflonyddu ar sail anabledd. Yn 2009, dim ond pedair trosedd casineb ar sail anabledd a gofnodwyd gan Heddlu Swydd Efrog. Cydnabu’r Prif Gwnstabl, Meredydd Hughes y gallai fod nifer o helyntion heb eu cofnodi. Dywedodd nad oedd troseddau ar sail anabledd, yn draddodiadol, wedi eu hystyried yn flaenoriaeth, er y bo hynny'n dechrau digwydd yn awr: o fewn yr Heddlu yn nhe Swydd Efrog, y mater unigol pennaf o ran amrywiaeth yw troseddau sydd wedi eu hysgogi gan hil. Yn erbyn hwnnw, mae troseddu ar sail anabledd yn anweledig, o’r bron.’
 

Y broses adolygu

Ni ymgymerwyd ag adolygiad achos difrifol yn yr achos hwn, felly ni wnaeth yr asiantaethau a oedd yn gysylltiedig gymryd y cyfle i nodi pa wersi y gellid eu dysgu ynglŷn â marwolaeth Shaowei He.

back to top