Gwahaniaethu ar sail rhyw mewn gwasanaethau cyhoeddus: eich hawliau
Pan fydd corff cyhoeddus yn cyflenwi nwyddau neu wasanaethau i chi, mae gennych chi’r hawl i beidio â dioddef gwahaniaethu ar sail eich rhyw. Mae hyn yn berthnasol i ddynion, menywod a phobl drawsrywiol, fel ag yn achos unrhyw ddarparwr gwasanaeth arall. I gael gwybod mwy am wahaniaethu ar sail rhyw gan ddarparwyr gwasanaeth, gweler Gwahaniaethu ar sail rhyw gan ddarparwyr gwasanaeth [link to section].
Mae gan gyrff cyhoeddus ddyletswydd ychwanegol hefyd i hyrwyddo cydraddoldeb (yn hytrach na dim ond osgoi gwahaniaethu). I gael gwybod mwy am hyn, darllenwch y Ddyletswydd Cydraddoldeb Rhywiol [insert link to section in Public bodies: what the law says].
On this page
Llety
Mae Deddf Gwahaniaethu ar sail Rhyw 1975 yn berthnasol i sefydliadau ac unigolion sy’n darparu llety ac mae’r Ddeddf yn ei gwneud hi’n anghyfreithlon iddynt wahaniaethu ar sail rhyw wrth gael gwared ag eiddo neu yn y ffordd maent yn rheoli eu heiddo.
Mae hyn yn cynnwys cymdeithasau tai a chyrff cyhoeddus fel awdurdodau lleol.
Enghraifft:
Mae awdurdod lleol yn darparu llety mewn byngalos i fenywod sy’n 60 ac i ddynion sy’n 65. Mae’n gwahaniaethu’n uniongyrchol ar sail rhyw trwy ddefnyddio oedrannau gwahanol pensiynau’r Wladwriaeth ar gyfer menywod a dynion wrth ddarparu consesiynau tai. Rhaid i’r gwasanaethau hyn fod ar gael i ddynion a menywod o’r un oed. Mae’r mater hwn wedi bod o flaen y llysoedd (Capon yn erbyn Cyngor Dinas Lerpwl [1988]) pan benderfynwyd fod cyfyngiadau oedran sy’n seiliedig ar oedrannau ymddeol y Wladwriaeth yn anghyfreithlon.
Enghraifft:
Mae swyddog llety prifysgol yn paratoi rhestr o leoedd sydd ar gael gan nodi pa un ai dynion neu fenywod sydd angen i lenwi’r lleoedd gwag.
Oni bai bod yr unigolyn sy’n darparu’r llety’n gallu tystio ei fod wedi ei eithrio rhag y Ddeddf Gwahaniaethu ar sail Rhyw, byddai’n anghyfreithlon i’r brifysgol baratoi rhestrau sy’n dangos y cyfyngiad hwn. Dylai’r brifysgol gael datganiad ysgrifenedig gan y darparwr llety sy’n nodi bod hawl ganddo ef neu hi i ddibynnu ar yr eithriad hwn. Y rheswm dros hyn yw bod y rhestrau llety yn cael eu hystyried fel ‘hysbysebion’ ac mae’r brifysgol yn atebol o dan y Ddeddf Gwahaniaethu ar sail Rhyw am unrhyw hysbysebion y mae’n eu cyhoeddi, oni bai ei bod yn gallu dangos ei bod wedi dibynnu ar ddatganiad gan yr hysbysebwr na fyddai’r cyhoeddiad yn anghyfreithlon a’i fod yn rhesymol i ddibynnu ar y datganiad hwnnw.
Back to top^
Eithriadau
Mae rhai mathau o sefydliadau wedi’u heithrio o’r Ddeddf Gwahaniaethu ar sail Rhyw wrth ddarparu llety:
Gall cyrff gwirfoddol un rhyw, dielw, sydd heb eu sefydlu dan unrhyw gyfreithiau, gyfyngu aelodaeth i un rhyw a darparu llety i’r aelodau hynny. Gallant hefyd ddarparu llety i aelodau o’r cyhoedd o un rhyw yn unig, pan mai hyn fydd prif amcan y sefydliad.
Mae yna eithriad tebyg ar gyfer elusennau un rhyw, lle cynhwysir darpariaeth llety un rhyw mewn offeryn elusennol.
Gellir cyfyngu llety cymunedol – llety preswyl sy’n cynnwys ystafelloedd cysgu i’w rhannu – i un rhyw yn unig am resymau preifatrwydd a gwedduster neu oherwydd natur y cyfleusterau ymolchi neu’r toiledau sydd ar gael.
I gael gwybod mwy am eich hawliau o ran tai, gweler Hawliau ar waith: tai
Back to top^
Benefits
In general, paying state benefits is not likely to be seen as a service similar to that which could be provided by a private body, and so the Sex Discrimination Act is unlikely to apply.
Public bodies do not have to follow the Sex Discrimination Act if it would mean breaking other legislation that they are bound by. For example, it is lawful to start paying the state pension at age 60 to women and 65 to men, even though this is different treatment, because not doing so would breach pensions law.
If you think you have been discriminated against because of your gender in the benefits you receive, see Using your rights for more information on how to take your case forward.
Back to top^
Benefits for people over 60
Men and women are often treated differently between the ages of 60 and 65. The underlying problem is that men and women currently have different state pension ages. Women may be eligible for a state pension at age 60 but men must wait until age 65. Other benefits and concessions are offered to men and women at different ages.
However, it is unlawful to use the unequal state pension age as a reason for discrimination when granting other concessions.
Example:
A local authority operates a concessionary bus travel scheme under the Transport Act. Men are eligible for a bus pass at 65 but women are entitled to it at 60.
This is unlawful sex discrimination. From 1 April 2003, the Travel Concessions (Eligibility) Act 2002 equalised travel concession eligibility for men and women at the age of 60. If your local authority refuses to give you a bus pass until you are 65, you should draw this Act to its attention.
Example:
A local football club offers women half price admission from age 60 but this is not available to men until they are 65. This is likely to be unlawful sex discrimination.
Back to top^
Child contact and family
Services provided by the courts and by agencies such as the Child Support Agency and CAFCASS will not usually be things that can be done by private bodies. This means that if you think you are experiencing sex discrimination in the way the service is provided, you are unlikely to have a claim under the Sex Discrimination Act.
You may still be able to challenge their decisions under the Human Rights Act: see Using your rights more information on taking a case forward.
If the service is similar to one that could be provided by a private body, the Sex Discrimination Act will apply as normal.
Example:
A man and woman are in the process of adopting a child, and tell the adoption panel that the man will be the main carer. Their application is unsuccessful and they suspect that this is because the panel wanted the woman to be the main carer.
The provision of adoption services by a public authority is likely to fall within the Sex Discrimination Act as it is similar to the provision of adoption services by private adoption agencies. If it can be proved that the application was denied because of the main carer’s gender, this would be unlawful direct sex discrimination.
Back to top^
Iechyd
Gan fod y gwasanaethau a ddarperir gan y GIG yn debyg i’r rheiny a ddarperir gan ysbytai preifat, mae’n debygol y bydd eich hawl i beidio â dioddef gwahaniaethu’n cael ei diogelu o dan y Ddeddf Gwahaniaethu ar sail Rhyw, yn yr un modd ag y byddai yn achos gwasanaethau a ddarperir gan gorff preifat.
Ni fydd bob amser yn wahaniaethu ar sail rhyw i roi triniaeth feddygol wahanol i ddynion a menywod: mae rhai cyflyrau’n effeithio’n wahanol ar ddynion a menywod, felly gellid cyfiawnhau defnyddio triniaethau gwahanol.
Enghraifft:
Nid yw’n gwahaniaethu yn anghyfreithlon i ddarparu profion sgrinio canser prostad i ddynion yn unig neu i ddarparu sgrinio am ganser y fron i fenywod yn unig. Mae yna wahaniaeth perthnasol rhwng dynion a menywod yn yr achosion hyn.
Enghraifft:
Mae menyw sy’n aros am apwyntiad wroleg yn ei hysbyty lleol yn cael gwybod nad oes yna apwyntiadau ar gael i fenywod, dim ond i ddynion. Mae’n cael ei rhoi ar restr aros lle byddai dyn yn cael ei weld yn syth.
Mae adran 29 y Ddeddf Gwahaniaethu ar sail Rhyw yn berthnasol i ddarpariaeth gwasanaethau iechyd fel y rheiny sy’n cael eu darparu gan arbenigwyr wroleg. Gan eich bod wedi cael eich trin yn llai ffafriol na dyn, gallai hyn fod yn wahaniaethu uniongyrchol ac anghyfreithlon, yn dibynnu ar yr amgylchiadau.
Back to top^
Cyfiawnder a’r system gyfreithiol
Nid yw swyddogaethau barnwrol llys neu dribiwnlys yn dod o fewn cwmpas adran 29 o’r Ddeddf Gwahaniaethu ar sail Rhyw. Nid ydynt yn dod o fewn darpariaethau adran 21A o’r Ddeddf Gwahaniaethu ar sail Rhyw chwaith. Y rheswm dros hyn yw bod yna eithriad arbennig ar gyfer swyddogaethau barnwrol.
Fodd bynnag, mae penderfyniadau’r barnwyr yn dod o fewn cwmpas y Ddeddf Hawliau Dynol.
I gael gwybod mwy am eich hawliau wrth ddelio â’r system gyfreithiol, darllenwch Hawliau ar waith: Cyfiawnder a’r system gyfreithiol [insert link to section]
Back to top^
Gwasanaethau’r Awdurdod Lleol
Os yw’r gwasanaeth a ddarperir gan eich awdurdod lleol yn debyg i un a allai gael ei ddarparu gan gorff preifat – er enghraifft, cyfleusterau tai neu hamdden – yna mae gennych chi’r un amddiffynfa rhag gwahaniaethu ar sail rhyw ag y byddai gennych chi gan unrhyw ddarparwr gwasanaeth arall.
Nid yw bob amser yn gwahaniaethu i ddarparu gwasanaethau un rhyw.
Enghraifft:
Mae awdurdod lleol yn ariannu canolfan hamdden sy’n rhedeg cyfleusterau nofio un rhyw i fenywod. Nid yw hyn yn debygol o fod yn gwahaniaethu yn anghyfreithlon ar sail rhyw gan fod y Ddeddf Gwahaniaethu ar sail Rhyw yn caniatáu cyfyngu cyfleusterau i un rhyw pan fyddai’r grŵp defnyddwyr posibl yn teimlo’n swil ofnadwy ym mhresenoldeb y rhyw arall, neu lle mae’r defnyddwyr yn debygol o fod yn dadwisgo.
Enghraifft:
Mae awdurdod lleol yn fwy tebygol o roi tŷ i riant sengl sy’n fenyw na rhiant sengl sy’n ddyn am ei fod yn cymryd yn ganiataol bod menyw yn fwy tebygol o fod yn brif gynhaliwr i’r plant.
Os yw’r cyngor yn seilio ei bolisi ar dybiaethau yn gysylltiedig â rhyw ynglŷn â phwy ddylai fod y prif gynhaliwr, yn hytrach na gofyn am amgylchiadau unigol pob achos, mae’n debygol o fod yn gwahaniaethu yn anghyfreithlon ar sail rhyw.
Back to top^
Cenedligrwydd
Bydd dynion a menywod yn cael eu trin yn wahanol yn aml at ddibenion gwasanaethau mewnfudiad a chenedligrwydd. Fodd bynnag, gan fod y penderfyniadau hyn yn cael eu gwneud gan y Wladwriaeth fel arfer ac na allai corff preifat eu gwneud, nid ydynt yn debygol o fod yn gwahaniaethu yn anghyfreithlon ar sail rhyw.
Enghraifft:
Mae Deddf Cenedligrwydd Prydain 1981 yn nodi na all plentyn a enir y tu allan i’r DU i dad a anwyd ym Mhrydain gael dinasyddiaeth Brydeinig trwy ei dad neu ei thad oni bai bod y rhieni’n briod. Ond, byddai plentyn a enir y tu allan i’r DU i Brydeinwraig, p’un a yw’n briod neu’n ddibriod, yn cael dinasyddiaeth yn awtomatig. Felly, mae tadau dibriod yn cael eu trin yn wahanol i ddynion priod a menywod priod neu ddibriod.
Os yw eich bywyd teuluol yn cael ei effeithio gan benderfyniad mewnfudo neu genedligrwydd - er enghraifft, os oes rhywun yn cael ei alltudio neu’n gwneud cais am ddinasyddiaeth - efallai bydd y Ddeddf Hawliau Dynol yn gallu eich diogelu. I gael mwy o wybodaeth am sut i fwrw ymlaen ag achos, ewch i Defnyddio’ch hawliau [insert link to section].
Back to top^
Pensions, related facilities and transsexual people
Because the law says that men and women receive state pensions at different ages, sex discrimination in this area is a complex issue. You have rights under the Sex Discrimination Act and Human Rights Act not to be discriminated against unfairly because of your gender, but it is unlikely that paying pensions and related benefits at different ages for men and women will breach these rights.
Pensions andThe European Court of Justice has ruled that the UK Government should recognise transsexual people in their acquired gender. This means that a woman who has changed her sex from male to female should be able to claim her state pension at 60.
Back to top^
Heddlu
Pan fyddwch chi’n delio â’r heddlu, mae gennych chi’r hawl i beidio â dioddef gwahaniaethu ar sail eich rhyw.
Pan fydd yr heddlu’n ymchwilio i drosedd neu’n darparu diogelwch, maent yn debygol o gael eu llywodraethu gan yr un rheolau â darparwyr gwasanaeth preifat. Pan fyddant yn arestio ac yn cyhuddo pobl, neu’n gwneud pethau eraill na all cyrff preifat eu gwneud, byddant yn cael eu llywodraethu gan y rheolau sy’n ymwneud â chyrff cyhoeddus.
I gael gwybod mwy am y gwahaniaeth rhwng y sefyllfaoedd hyn, ewch i Gwahaniaethu ar sail rhyw mewn gwasanaethau cyhoeddus: Beth mae’r gyfraith yn ei ddweud [insert link to section].
I gael gwybod mwy am eich hawliau wrth ddelio â’r heddlu, edrychwch ar Hawliau ar waith: Cyfiawnder a’r system gyfreithiol [insert link to section].
Back to top^
Political parties
The Sex Discrimination Act allows registered political parties (Section 42A) to regulate the selection of candidates for the purpose of reducing inequality in the numbers of men and women elected to office
Back to top^
Prisons
Male and female prisoners in the UK are treated differently in several ways. If you have the same need for a service in prison (such as cleaning or clothing) as a member of the opposite sex but it is not provided to the same level, this could be unlawful sex discrimination.
Example:
Female prisoners get a clothing allowance and can buy their own clothes, whereas male prisoners wear standard issue clothing.
Although the male prisoners are provided with clothing, the fact that they do not get to choose their own clothes is likely to constitute less favourable treatment and to be unlawful sex discrimination. This may also be a breach of the Human Rights Act, which protects against unequal treatment.
Having separate prisons for women and men is not unlawful because of an exemption in the Sex Discrimination Act.
For more on your rights in prison, read Rights in action: justice and the legal system.
Back to top^